Kujawsko-Pomorski Konkurs z Języka Angielskiego - UK, Irlandia i USA

1.United Kingdom, Great Britain, British Isles

United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland (UK) to państwo złożone z czterech krajów: England, Scotland, Wales i Northern Ireland. Great Britain to największa wyspa, na której leżą Anglia, Szkocja i Walia - bez Irlandii Północnej. British Isles to cała grupa wysp, razem z wyspą Irlandią. Republic of Ireland jest osobnym państwem i nie należy do UK. Mieszkańcy: the English, the Scots, the Welsh, the Northern Irish - wszyscy są British.

2.Stolice: London, Edinburgh, Cardiff, Belfast, Dublin

London - stolica Anglii i całego UK, nad Tamizą (the Thames). Edinburgh - stolica Szkocji, ze słynnym zamkiem i letnim festiwalem sztuki; Glasgow to inne duże miasto Szkocji, ale nie stolica. Cardiff - stolica Walii. Belfast - stolica Irlandii Północnej, miasto, w którym zbudowano Titanica. Dublin - stolica Republiki Irlandii, nad rzeką Liffey.

3.Patroni i symbole krajów UK i Irlandii; Union Jack

England - St George (23 kwietnia), róża. Scotland - St Andrew (30 listopada), oset (thistle). Wales - St David (1 marca), żonkil (daffodil) i por (leek), a na fladze czerwony smok. Ireland - St Patrick (17 marca), koniczyna (shamrock) i harfa. Flaga UK, Union Jack (Union Flag), łączy krzyże św. Jerzego, św. Andrzeja i św. Patryka; Walia nie ma na niej swojego symbolu.

4.Geografia Wielkiej Brytanii

Najwyższy szczyt UK to Ben Nevis w szkockich górach (the Highlands). Najwyższa góra Walii to Snowdon (Yr Wyddfa). Najdłuższa rzeka UK to Severn (płynie przez Walię i Anglię), a przez Londyn i Oksford płynie Thames. Szkocja słynie z jezior zwanych loch (Loch Ness i legenda o potworze Nessie), Anglia - z krainy jezior Lake District. W Irlandii Północnej leży Giant's Causeway - wybrzeże z tysięcy bazaltowych kolumn.

5.Irlandia - podstawowe fakty

Wyspa Irlandia dzieli się na niepodległą Republic of Ireland (po irlandzku Éire) i Northern Ireland, która należy do UK. Irlandię nazywa się the Emerald Isle (Szmaragdowa Wyspa) od zielonych łąk. Języki urzędowe Republiki to irlandzki (Irish, Gaelic) i angielski; walutą jest euro, a w UK - funt szterling (pound sterling). Najdłuższa rzeka wyspy to Shannon. Słynne miejsca: klify Cliffs of Moher na zachodnim wybrzeżu i stary Dublin.

6.Londyn - słynne miejsca

Big Ben - wielki dzwon w wieży zegarowej Pałacu Westminsterskiego, siedziby parlamentu; potocznie tak nazywa się całą wieżę (Elizabeth Tower). Tower of London - dawna twierdza i więzienie, gdzie przechowuje się klejnoty koronne (Crown Jewels) strzeżone przez Beefeaters. Tower Bridge - zwodzony most nad Tamizą. Buckingham Palace - londyńska rezydencja brytyjskiego monarchy. Westminster Abbey - opactwo, w którym odbywają się koronacje. Także Trafalgar Square z kolumną Nelsona, London Eye i British Museum.

7.Inne słynne miejsca Wielkiej Brytanii

Stonehenge - prehistoryczny krąg z ogromnych kamieni w południowej Anglii. Hadrian's Wall - mur zbudowany przez Rzymian w II wieku w północnej Anglii. Stratford-upon-Avon - miasto, w którym urodził się William Shakespeare. Oxford i Cambridge - najstarsze angielskie miasta uniwersyteckie. Edinburgh Castle - zamek na skale nad stolicą Szkocji. Liverpool - miasto zespołu The Beatles. St Andrews w Szkocji uchodzi za ojczyznę golfa.

8.1066 i Magna Carta (1215)

W 1066 roku w bitwie pod Hastings (Battle of Hastings) Wilhelm, książę Normandii, pokonał angielskiego króla Harolda II i został królem Anglii - nazwano go William the Conqueror (Wilhelm Zdobywca). Podbój normański mocno zmienił język angielski: weszło do niego wiele słów francuskich. W 1215 roku król Jan bez Ziemi (King John) przypieczętował Magna Carta - dokument, który ograniczył władzę króla i stał się symbolem praw obywateli.

9.Tudorowie: Henry VIII i Elizabeth I

Henry VIII (Henryk VIII) słynie z sześciu żon i z zerwania z papieżem: w 1534 roku stanął na czele nowego Kościoła anglikańskiego (Church of England). Jego córka Elizabeth I (Elżbieta I) panowała w latach 1558-1603 - to „złoty wiek” Anglii, czas Szekspira i wypraw morskich. W 1588 roku angielska flota pokonała hiszpańską Wielką Armadę (the Spanish Armada).

10.Gunpowder Plot i Bonfire Night

W 1605 roku grupa spiskowców, wśród nich Guy Fawkes, chciała wysadzić w powietrze parlament w Londynie razem z królem Jakubem I - to spisek prochowy (Gunpowder Plot). Spisek wykryto, a Fawkesa złapano przy beczkach z prochem. Na pamiątkę 5 listopada obchodzi się Bonfire Night (Guy Fawkes Night): pali się ogniska i kukły „Guya” i puszcza fajerwerki. Wierszyk: Remember, remember the fifth of November.

11.Rewolucja przemysłowa i epoka wiktoriańska

Rewolucja przemysłowa (Industrial Revolution) zaczęła się w Wielkiej Brytanii w XVIII wieku: fabryki, maszyny, węgiel i żelazo. James Watt udoskonalił maszynę parową, a George Stephenson zbudował słynną lokomotywę Rocket; w 1825 roku ruszyła pierwsza publiczna kolej parowa. W latach 1837-1901 panowała królowa Wiktoria (Queen Victoria) - to epoka wiktoriańska, czas największego rozkwitu Imperium Brytyjskiego.

12.Winston Churchill i II wojna światowa

Winston Churchill był premierem (Prime Minister) Wielkiej Brytanii przez większą część II wojny światowej, od 1940 do 1945 roku. Słynął z przemówień, które dodawały ludziom odwagi (We shall fight on the beaches... we shall never surrender). W 1940 roku w bitwie o Anglię (Battle of Britain) lotnicy RAF obronili kraj przed niemiecką inwazją - walczyli w niej także polscy piloci, m.in. z Dywizjonu 303.

13.Brytyjscy naukowcy i wynalazcy

Isaac Newton - prawa ruchu i prawo powszechnego ciążenia (legenda o spadającym jabłku). Charles Darwin - teoria ewolucji przez dobór naturalny, książka On the Origin of Species (1859). Alexander Fleming, Szkot - odkrył penicylinę w 1928 roku. Alexander Graham Bell, urodzony w Edynburgu - opatentował telefon w USA. John Logie Baird, Szkot - pierwszy pokaz telewizji. Tim Berners-Lee - twórca World Wide Web (1989). Stephen Hawking - badania czarnych dziur.

14.Szkoła w Wielkiej Brytanii

W Anglii dzieci idą do szkoły w wieku około 5 lat: primary school (do 11 lat), potem secondary school; klasy liczy się jako Year 1 - Year 13. W wieku około 16 lat uczniowie zdają egzaminy GCSE, a w wieku 18 lat - A levels, potrzebne na studia. W większości szkół obowiązują mundurki (school uniform), a dyrektor to head teacher. Uwaga: public school to w Anglii prestiżowa, płatna szkoła prywatna (np. Eton), a szkoła publiczna to state school.

15.Uniwersytety: Oxford, Cambridge, Trinity College Dublin

Oxford to najstarszy uniwersytet w świecie anglojęzycznym (nauczano tam już pod koniec XI wieku); Cambridge powstał na początku XIII wieku. Razem nazywa się je Oxbridge; składają się z wielu kolegiów (colleges), a ich studenci tradycyjnie ścigają się w wyścigu łodzi (the Boat Race) na Tamizie. W Dublinie działa Trinity College (od 1592 roku), w którego bibliotece przechowuje się średniowieczną Księgę z Kells (Book of Kells). Irlandzcy uczniowie kończą szkołę egzaminem Leaving Certificate.

16.Literatura brytyjska

William Shakespeare (1564-1616) - Romeo and Juliet, Hamlet, Macbeth; jego sztuki grano w Globe Theatre w Londynie. Jane Austen - Pride and Prejudice (Duma i uprzedzenie). Charles Dickens - Oliver Twist, A Christmas Carol (Opowieść wigilijna). Lewis Carroll - Alice's Adventures in Wonderland. J.R.R. Tolkien - The Hobbit, The Lord of the Rings. Roald Dahl - Charlie and the Chocolate Factory. A.A. Milne - Winnie-the-Pooh. J.K. Rowling - seria Harry Potter.

17.Literatura irlandzka

Wielu słynnych pisarzy pochodzi z Irlandii. Jonathan Swift - Gulliver's Travels (Podróże Guliwera). Oscar Wilde - The Picture of Dorian Gray. Bram Stoker - Dracula. James Joyce - powieść Ulysses, której akcja toczy się w Dublinie 16 czerwca (stąd święto Bloomsday). C.S. Lewis, urodzony w Belfaście - The Chronicles of Narnia. Literacką Nagrodę Nobla otrzymali m.in. W.B. Yeats, George Bernard Shaw, Samuel Beckett i Seamus Heaney.

18.Popkultura brytyjska i irlandzka

The Beatles - zespół z Liverpoolu (John Lennon, Paul McCartney, George Harrison, Ringo Starr), najsłynniejszy zespół lat 60. Inne legendy rocka: Queen (Freddie Mercury) i The Rolling Stones. Z Dublina pochodzi zespół U2, a widowisko Riverdance rozsławiło taniec irlandzki. Postacie: detektyw Sherlock Holmes (Arthur Conan Doyle, adres 221B Baker Street), agent James Bond (Ian Fleming), miś Paddington, Mr Bean, serial Doctor Who.

19.Sport w Wielkiej Brytanii i Irlandii

Nowoczesna piłka nożna narodziła się w Anglii - w 1863 roku w Londynie powstał The Football Association i spisano zasady gry. Wimbledon to najstarszy turniej tenisowy na świecie, rozgrywany na trawie; tradycją są truskawki ze śmietanką. Rugby wzięło nazwę od szkoły Rugby School w Anglii. Krykiet (cricket) to typowo angielska gra kijem i piłką, a golf wywodzi się ze Szkocji. W Irlandii popularne są sporty gaelickie: Gaelic football i hurling.

20.Święta i tradycje w Wielkiej Brytanii

Boxing Day - 26 grudnia, dzień po Bożym Narodzeniu. Christmas crackers - papierowe tuby, które rozrywa się przy świątecznym stole. Pancake Day (Shrove Tuesday) - ostatni dzień przed Wielkim Postem, gdy je się naleśniki. Burns Night - 25 stycznia, Szkoci czczą poetę Roberta Burnsa i jedzą haggis. Hogmanay - szkocki sylwester, śpiewa się Auld Lang Syne. Remembrance Day - 11 listopada, wspomnienie poległych; ludzie noszą czerwone maki (poppies).

21.Irlandia - historia i tradycje

St Patrick, patron Irlandii, w V wieku szerzył tam chrześcijaństwo; według legendy koniczyną tłumaczył Trójcę Świętą. 17 marca na całym świecie odbywają się parady St Patrick's Day. W latach 1845-1849 wielki głód (the Great Famine), wywołany zarazą ziemniaczaną, sprawił, że wielu Irlandczyków zmarło lub wyemigrowało, głównie do USA. Po powstaniu wielkanocnym (Easter Rising, 1916) w 1922 roku powstało niezależne państwo irlandzkie. Halloween wywodzi się z celtyckiego święta Samhain.

22.USA - podstawowe fakty

The United States of America składają się z 50 stanów. Stolicą jest Washington, D.C. - miasto w okręgu District of Columbia, który nie należy do żadnego stanu (nie mylić ze stanem Washington na zachodzie). Flaga, the Stars and Stripes, ma 50 gwiazd - po jednej na stan - i 13 pasów na pamiątkę 13 pierwszych kolonii. Ostatnie stany, Alaska i Hawaje, przyjęto w 1959 roku. Alaska to największy stan, a Hawaje leżą na wyspach Pacyfiku.

23.Geografia USA: góry, rzeki i jeziora

Na zachodzie ciągną się Góry Skaliste (the Rocky Mountains), na wschodzie - Appalachy (the Appalachians). Najwyższy szczyt kraju, Denali (Mount McKinley), leży na Alasce. Najważniejsza rzeka to Mississippi, która z dopływem Missouri tworzy jeden z najdłuższych systemów rzecznych świata. Na północy, głównie na granicy z Kanadą, leży pięć Wielkich Jezior (the Great Lakes): Superior, Michigan, Huron, Erie i Ontario, a między Erie i Ontario - wodospad Niagara (Niagara Falls).

24.Cuda przyrody USA

Grand Canyon w Arizonie - ogromny kanion wyżłobiony przez rzekę Colorado. Yellowstone - pierwszy park narodowy na świecie (1872), słynący z gejzerów, np. Old Faithful. Death Valley (Dolina Śmierci) w Kalifornii - jedno z najgorętszych i najsuchszych miejsc na Ziemi. Na Hawajach są czynne wulkany, a na Florydzie - bagna Everglades z aligatorami. Środek kraju zajmują Wielkie Równiny (the Great Plains) - kraina prerii i farm.

25.Nowy Jork i Waszyngton - słynne miejsca

New York: Statua Wolności (Statue of Liberty) - dar Francji z 1886 roku, symbol wolności witający statki; obok leży Ellis Island, przez którą przybywały rzesze imigrantów. Dalej: Empire State Building, Times Square, Central Park, teatry na Broadwayu i Wall Street. Washington, D.C.: White House - siedziba i dom prezydenta, Capitol - siedziba Kongresu, Lincoln Memorial i obelisk Washington Monument.

26.Inne słynne miejsca USA

San Francisco - most Golden Gate Bridge i dawne więzienie na wyspie Alcatraz. Los Angeles - dzielnica Hollywood, centrum przemysłu filmowego, z napisem HOLLYWOOD na wzgórzu. Mount Rushmore w Dakocie Południowej - w skale wykuto twarze czterech prezydentów: George'a Washingtona, Thomasa Jeffersona, Theodore'a Roosevelta i Abrahama Lincolna. Philadelphia - Dzwon Wolności (Liberty Bell). Las Vegas - miasto kasyn na pustyni. New Orleans - kolebka jazzu.

27.Początki: Kolumb, Jamestown, Mayflower

W 1492 roku Krzysztof Kolumb (Christopher Columbus) dopłynął do wysp Ameryki. W 1607 roku Anglicy założyli Jamestown w Wirginii - pierwszą stałą angielską osadę (wiąże się z nią legenda o Pocahontas). W 1620 roku statkiem Mayflower przypłynęli Pielgrzymi (the Pilgrims) i założyli Plymouth. W 1621 roku razem z rdzennymi mieszkańcami świętowali udane zbiory - stąd tradycja Thanksgiving. Do XVIII wieku na wschodnim wybrzeżu powstało 13 brytyjskich kolonii.

28.Wojna o niepodległość i Deklaracja Niepodległości

Koloniści sprzeciwiali się podatkom nakładanym przez Wielką Brytanię (No taxation without representation). W 1773 roku podczas Boston Tea Party wrzucili do portu w Bostonie skrzynie brytyjskiej herbaty. 4 lipca 1776 roku w Filadelfii przyjęto Deklarację Niepodległości (Declaration of Independence), której głównym autorem był Thomas Jefferson - stąd święto Independence Day. Armią dowodził George Washington, który w 1789 roku został pierwszym prezydentem USA.

29.Polacy w wojnie o niepodległość USA

Tadeusz Kościuszko był inżynierem wojskowym w armii amerykańskiej - projektował umocnienia, m.in. pod Saratogą i w West Point. Kazimierz Pułaski (ang. Casimir Pulaski) zorganizował amerykańską kawalerię, dlatego nazywa się go ojcem kawalerii amerykańskiej (father of the American cavalry); zginął w 1779 roku po bitwie pod Savannah. Obaj są w USA czczeni jako bohaterowie, a ich imiona noszą ulice, mosty i miasta.

30.Abraham Lincoln i wojna secesyjna

W latach 1861-1865 trwała wojna secesyjna (the Civil War) między Północą (the Union) a Południem (the Confederacy), które chciało zachować niewolnictwo. Prezydentem był Abraham Lincoln: w 1863 roku ogłosił Proklamację Emancypacji, a w przemówieniu w Gettysburgu mówił o rządzie of the people, by the people, for the people. Wygrała Północ, a 13. poprawka do konstytucji (1865) zniosła niewolnictwo. Lincoln zginął w zamachu w 1865 roku.

31.XX wiek: Pearl Harbor, prawa obywatelskie, lądowanie na Księżycu

7 grudnia 1941 roku Japonia zaatakowała Pearl Harbor na Hawajach i USA przystąpiły do II wojny światowej. W 1955 roku Rosa Parks odmówiła ustąpienia miejsca w autobusie białemu pasażerowi - to symboliczny początek ruchu praw obywatelskich (civil rights movement). Jego przywódca Martin Luther King Jr. wygłosił w 1963 roku przemówienie I Have a Dream. 20 lipca 1969 roku w misji Apollo 11 Neil Armstrong jako pierwszy człowiek stanął na Księżycu.

32.Amerykańscy wynalazcy i nauka

Benjamin Franklin - piorunochron i doświadczenie z latawcem podczas burzy; jeden z ojców założycieli USA. Thomas Edison - praktyczna żarówka i fonograf. Bracia Wright (the Wright brothers) - pierwszy lot samolotem z silnikiem w 1903 roku. Henry Ford - samochód Model T i taśma produkcyjna (assembly line), dzięki którym auto stało się tanie. NASA - agencja kosmiczna założona w 1958 roku. Silicon Valley w Kalifornii to centrum firm komputerowych i internetowych.

33.Szkoła w USA

Naukę zaczyna się w kindergarten (około 5 lat), potem są elementary school, middle school i high school; klasy to grades 1-12. Uczniowie czterech lat high school to kolejno: freshman (9. klasa), sophomore, junior i senior. Oceny to litery od A (najlepsza) do F (niedostateczna). Typowe są żółte autobusy szkolne, bal na zakończenie szkoły (prom), księga pamiątkowa (yearbook) i uroczyste zakończenie (graduation). College w USA często oznacza po prostu studia. Najstarszy uniwersytet to Harvard (1636).

34.Święta w USA

Independence Day - 4 lipca, rocznica Deklaracji Niepodległości: parady, pikniki i fajerwerki. Thanksgiving - czwarty czwartek listopada, rodzinny obiad z indykiem i ciastem dyniowym. Halloween - 31 października, dzieci przebierają się i chodzą od domu do domu z okrzykiem trick or treat. Martin Luther King Jr. Day - trzeci poniedziałek stycznia. Memorial Day - ostatni poniedziałek maja, pamięć poległych żołnierzy. Labor Day - pierwszy poniedziałek września.

35.Hollywood i Disney

Hollywood, dzielnica Los Angeles, jest od początku XX wieku centrum amerykańskiego przemysłu filmowego. Najważniejsze nagrody filmowe to Oscary (Academy Awards). Walt Disney stworzył Myszkę Miki (Mickey Mouse) w 1928 roku, a w 1955 roku otworzył w Kalifornii park rozrywki Disneyland. Z amerykańskich komiksów pochodzą superbohaterowie, np. Superman, Batman i Spider-Man.

36.Muzyka amerykańska

Jazz narodził się w Nowym Orleanie na początku XX wieku, a jego legendą jest trębacz Louis Armstrong. Blues wywodzi się z pieśni Afroamerykanów z Południa. Elvis Presley to King of Rock and Roll, a Michael Jackson - King of Pop. Muzyka country ma swoją stolicę w Nashville. Hip-hop powstał w latach 70. XX wieku w nowojorskiej dzielnicy Bronx. Piosenkarz Bob Dylan otrzymał literacką Nagrodę Nobla za teksty piosenek.

37.Literatura amerykańska

Mark Twain - The Adventures of Tom Sawyer i Adventures of Huckleberry Finn, opowieści o chłopcach znad Missisipi. Edgar Allan Poe - mroczne opowiadania i wiersz The Raven; uważa się go za jednego z twórców opowiadania detektywistycznego. Ernest Hemingway - The Old Man and the Sea. F. Scott Fitzgerald - The Great Gatsby. Harper Lee - To Kill a Mockingbird. L. Frank Baum - The Wonderful Wizard of Oz. Dr. Seuss - wierszowane książki dla dzieci, np. The Cat in the Hat.

38.Sport w USA

Najpopularniejsze sporty to futbol amerykański (American football), baseball, koszykówka i hokej na lodzie. Finał ligi futbolu amerykańskiego to Super Bowl, a finał baseballu - World Series. Koszykówkę wymyślił w 1891 roku nauczyciel James Naismith w Springfield w stanie Massachusetts. W amerykańskim angielskim football to futbol amerykański, a piłka nożna to soccer. Ligi zawodowe to m.in. NFL (futbol), NBA (koszykówka) i MLB (baseball).

39.Symbole i przydomki USA

Symbole: bielik amerykański (bald eagle) - godło państwa, Wujek Sam (Uncle Sam) - postać uosabiająca USA, Dzwon Wolności (Liberty Bell), hymn The Star-Spangled Banner. Przydomki: New York - the Big Apple, Chicago - the Windy City, Los Angeles - the City of Angels, California - the Golden State (m.in. od gorączki złota z 1849 roku), Texas - the Lone Star State (jedna gwiazda na fladze stanu).

40.Brytyjski i amerykański angielski - słownictwo

Te same rzeczy często mają różne nazwy (BrE - AmE): flat - apartment, lift - elevator, holiday - vacation, autumn - fall, biscuit - cookie, chips - (French) fries, crisps - chips, underground (w Londynie the Tube) - subway, pavement - sidewalk, rubbish - garbage (trash), mobile phone - cell phone, football - soccer, sweets - candy. Różni się też pisownia: colour - color, centre - center, travelling - traveling.