Pomorski Wojewódzki Konkurs z Języka Polskiego - Kamiński, Orwell, Mrożek

1.„Kamienie na szaniec” - autor i powstanie

Książkę napisał Aleksander Kamiński, harcmistrz i instruktor harcerski, w 1943 roku w okupowanej Warszawie. Wydano ją w tym samym roku w konspiracji, pod pseudonimem Juliusz Górecki. Opowiada o prawdziwych ludziach i wydarzeniach, więc należy do literatury faktu.

2.Tytuł „Kamienie na szaniec”

Tytuł nawiązuje do wiersza Juliusza Słowackiego „Testament mój”, w którym pokolenie walczące o ojczyznę porównano do kamieni rzucanych przez Boga na szaniec. Szaniec to wał obronny. Metafora mówi o młodych ludziach, którzy oddają życie, by z ich ofiary powstała wolna Polska.

3.Literatura faktu

Utwory opisujące prawdziwe wydarzenia i prawdziwych ludzi, oparte na relacjach świadków i dokumentach. Kamiński pisał na podstawie opowieści uczestników konspiracji, dlatego książka jest zarazem świadectwem historii i opowieścią o przyjaźni.

4.Pomarańczarnia

Potoczna nazwa 23 Warszawskiej Drużyny Harcerskiej działającej przy gimnazjum im. Stefana Batorego w Warszawie. Należeli do niej Rudy, Alek i Zośka - przyjaciele, którzy w maju 1939 roku zdali maturę. Harcerstwo nauczyło ich odpowiedzialności, braterstwa i służby.

5.Rudy - Jan Bytnar

Pseudonim zawdzięczał rudym włosom. Pogodny, wrażliwy, wszechstronnie uzdolniony i ciekawy świata. W konspiracji jeden z najaktywniejszych uczestników małego sabotażu, a potem dowódca harcerzy w Szarych Szeregach.

6.Alek - Aleksy Dawidowski

Odważny, energiczny, z ułańską fantazją i poczuciem humoru. Słynął z brawurowych akcji małego sabotażu - to on zdjął niemiecką tablicę z pomnika Mikołaja Kopernika w Warszawie. Wiernie stał przy przyjaciołach do końca.

7.Zośka - Tadeusz Zawadzki

Pseudonim wziął się z jego dziewczęcej urody i nieśmiałości. Poważny, odpowiedzialny i bardzo wymagający wobec siebie. W konspiracji stał się wybitnym dowódcą; jednocześnie ciężko przeżywał to, że wojna zmusza do zabijania.

8.Szare Szeregi

Konspiracyjna nazwa harcerstwa w czasie okupacji niemieckiej. Dzieliły się według wieku: Zawisza (najmłodsi, około 12-14 lat, służba pomocnicza), Bojowe Szkoły (około 15-17 lat, mały sabotaż i szkolenie) i Grupy Szturmowe (najstarsi, walka zbrojna).

9.„Dziś - Jutro - Pojutrze”

Program Szarych Szeregów. Dziś - walka z okupantem i nauka w konspiracji. Jutro - udział w powstaniu, które przyniesie wolność. Pojutrze - odbudowa i budowanie lepszej Polski po wojnie.

10.„Wawer”

Organizacja małego sabotażu założona przez Aleksandra Kamińskiego, w której działali bohaterowie książki. Nazwa upamiętnia zbrodnię w podwarszawskim Wawrze: w grudniu 1939 roku Niemcy rozstrzelali tam ponad stu mieszkańców.

11.Mały sabotaż

Akcje bez użycia broni, które ośmieszały okupanta i podtrzymywały ducha Polaków: malowanie na murach haseł i znaku kotwicy, zrywanie niemieckich flag, rozlepianie ulotek, wybijanie szyb w zakładach fotograficznych wystawiających zdjęcia Niemców, gazowanie kin. Uczył odwagi i dyscypliny.

12.Kotwica i hasła na murach

Kotwica to znak Polski Walczącej, powstały z połączenia liter P i W. Harcerze malowali ją na murach razem z hasłami, np. „Polska walczy”. Hasło „Tylko świnie siedzą w kinie” zniechęcało Polaków do chodzenia do kin, w których wyświetlano niemiecką propagandę.

13.Kopernik i Kiliński

Niemcy zawiesili na pomniku Kopernika tablicę nazywającą go Niemcem - Alek ją zdjął. W odwecie Niemcy usunęli z ulicy pomnik Jana Kilińskiego. Wkrótce na murze Muzeum Narodowego, gdzie ukryto pomnik, pojawił się napis w imieniu Kilińskiego: „Ludu Warszawy - jestem tu”.

14.Dywersja

Walka zbrojna prowadzona w konspiracji: wysadzanie torów i pociągów, niszczenie transportów wroga, odbijanie więźniów. Zajmowały się nią Grupy Szturmowe, do których przeszli Rudy, Alek i Zośka. W odróżnieniu od małego sabotażu wymagała broni i materiałów wybuchowych.

15.Aresztowanie Rudego

23 marca 1943 roku gestapo aresztowało Rudego w jego domu. Był brutalnie przesłuchiwany i torturowany w siedzibie gestapo w alei Szucha i więziony na Pawiaku. Mimo cierpienia nikogo nie wydał.

16.Akcja pod Arsenałem

26 marca 1943 roku harcerze z Grup Szturmowych odbili Rudego i innych więźniów z niemieckiego samochodu więziennego wiozącego ich z alei Szucha na Pawiak. Akcja rozegrała się w Warszawie przy dawnym Arsenale. Dowodził nią Stanisław Broniewski „Orsza”, a Zośka prowadził jedną z grup.

17.Śmierć Alka i Rudego

Alek został w akcji pod Arsenałem ciężko ranny i zmarł 30 marca 1943 roku. Tego samego dnia zmarł Rudy, wyniszczony torturami. Śmierć przyjaciół była dla Zośki ogromnym ciosem.

18.Śmierć Zośki

Zośka zginął 20 sierpnia 1943 roku, prowadząc swoich żołnierzy do ataku na niemiecką strażnicę w Sieczychach. Na jego cześć harcerski batalion Armii Krajowej przyjął nazwę „Zośka” - walczył on później w powstaniu warszawskim.

19.Wartości w „Kamieniach na szaniec”

Przyjaźń i braterstwo, patriotyzm, odwaga, honor, odpowiedzialność i służba innym. Bohaterowie walczyli, ale nie stracili wrażliwości: zabijanie było dla nich ciężarem, a nie przygodą. Książka pokazuje, jak w czasach wojny można zachować człowieczeństwo i żyć pięknie.

20.„Folwark zwierzęcy” - autor i gatunek

Utwór angielskiego pisarza George'a Orwella (właściwie Erica Arthura Blaira) wydany w 1945 roku. To satyra polityczna w formie bajki zwierzęcej: historia buntu zwierząt na folwarku jest alegorią rewolucji w Rosji i dyktatury Stalina.

21.Alegoria i satyra

Alegoria to obraz, pod którym kryje się inne, ukryte znaczenie - np. zwierzęta z folwarku oznaczają ludzi i grupy społeczne. Satyra to utwór, który ośmiesza i krytykuje wady ludzi, władzy lub społeczeństwa. W „Folwarku zwierzęcym” obie łączą się w opowieść o totalitaryzmie, czyli władzy, która kontroluje całe życie ludzi.

22.Major

Stary, szanowany knur. Przed śmiercią opowiada zwierzętom swój sen o świecie bez ludzi, w którym zwierzęta są wolne i syte, i wzywa do buntu przeciw człowiekowi. Uczy je rewolucyjnej pieśni. Jest alegorią twórców idei rewolucji.

23.Bunt i siedem przykazań

Zwierzęta wypędzają zaniedbującego je pijaka, pana Jonesa, a folwark nazywają Folwarkiem Zwierzęcym. Świnie spisują siedem przykazań animalizmu, m.in. że wrogiem jest każdy, kto chodzi na dwóch nogach, że żadne zwierzę nie będzie nosiło ubrania, spało w łóżku, piło alkoholu ani zabijało innego zwierzęcia, oraz że wszystkie zwierzęta są równe.

24.Snowball

Inteligentny, pomysłowy knur, jeden z przywódców po buncie. Planuje budowę wiatraka i odważnie walczy w obronie folwarku. Napoleon przepędza go za pomocą psów, a potem obwinia o wszystkie nieszczęścia. Jest alegorią Lwa Trockiego, rywala Stalina.

25.Napoleon

Knur, który przejmuje władzę dzięki psom wychowanym w tajemnicy na swoją straż. Staje się dyktatorem: rządzi strachem, karze śmiercią rzekomych zdrajców, otacza się czcią i przywilejami. Jest alegorią Józefa Stalina.

26.Squealer

Knur, zręczny mówca i propagandysta Napoleona. Przekonuje zwierzęta, że każda decyzja świń jest dla ich dobra, podaje fałszywe liczby, przeinacza przeszłość i potajemnie zmienia przykazania. Jest alegorią propagandy, która kłamstwo przedstawia jako prawdę.

27.Boxer

Silny, pracowity i oddany koń, ale naiwny. Powtarza hasła „Będę pracował jeszcze ciężej” i „Napoleon ma zawsze rację”. Gdy opada z sił, świnie sprzedają go do rzeźni, a Squealer kłamie, że zmarł w szpitalu. Symbol prostych, uczciwych ludzi oszukanych przez władzę.

28.Owce, psy i osioł Benjamin

Owce bezmyślnie powtarzają hasło „Cztery nogi dobre, dwie nogi złe”, zagłuszając każdą dyskusję - to tłum podatny na propagandę. Psy Napoleona to policja i terror. Stary osioł Benjamin widzi więcej niż inni, ale nie reaguje - to postawa obojętnego sceptyka.

29.Wiatrak

Symbol obietnic lepszego jutra. Zwierzęta budują go ogromnym wysiłkiem, często głodne, wierząc, że ułatwi im życie. Gdy burza go niszczy, Napoleon zrzuca winę na Snowballa. Praca zwierząt przynosi korzyść głównie świniom.

30.„Równe i równiejsze”

Z czasem świnie łamią przykazania i dopisują do nich słowa, np. że zwierzę nie będzie spało w łóżku „z prześcieradłem”. Na koniec zostaje jedno: „Wszystkie zwierzęta są równe, ale niektóre są równiejsze od innych”. To sprzeczność odsłaniająca nową tyranię i przywileje rządzących.

31.Zakończenie „Folwarku zwierzęcego”

Świnie chodzą na dwóch nogach, noszą ubrania i ucztują z ludźmi, sąsiadami z okolicznych folwarków. Zwierzęta patrzą przez okno i nie potrafią odróżnić świń od ludzi. Rewolucja, która miała przynieść równość, zastąpiła jednych tyranów innymi.

32.Sławomir Mrożek

Polski pisarz (1930-2013): autor opowiadań i dramatów (np. „Tango”), a także rysownik satyryczny. Sławę przyniósł mu tom opowiadań „Słoń” (1957). Słynie z bardzo krótkich opowiadań z zaskakującą puentą, m.in. „Artysta”, „Słoń”, „Lew” i „Hodowla”.

33.Absurd i satyra u Mrożka

Absurd to sytuacja nielogiczna, sprzeczna ze zdrowym rozsądkiem, którą bohaterowie traktują jak coś zupełnie zwyczajnego. Mrożek używa go, by ośmieszyć ludzkie postawy (konformizm, karierowiczostwo, wygodnictwo) oraz biurokrację, pozorność i propagandę, zwłaszcza w rzeczywistości PRL.

34.„Słoń” - gumowy słoń

Dyrektor ogrodu zoologicznego, karierowicz, chce się wykazać oszczędnością: zamiast prawdziwego słonia proponuje zrobić słonia z gumy i napełnić go powietrzem. Pracownicy, zmęczeni nadmuchiwaniem, napełniają go gazem. Słoń wygląda jak prawdziwy i trafia na wybieg.

35.„Słoń” - zakończenie

Podczas wizyty uczniów, gdy nauczyciel opowiada o ciężkim słoniu, podmuch wiatru unosi gumowego słonia w powietrze. Ten odlatuje i pęka, spadając na kaktus. Dzieci, które to widziały, przestają się uczyć, stają się chuliganami i nie wierzą w słonie.

36.„Słoń” - sens opowiadania

Satyra na pozorność, bylejakość i karierowiczostwo: liczy się dobre wrażenie u przełożonych, a nie prawda. Oszustwo dorosłych ma poważne skutki - młodzi tracą zaufanie do świata i do tego, czego uczy szkoła.

37.„Lew” - fabuła

Akcja toczy się na arenie w starożytnym Rzymie, gdzie na pożarcie lwom rzuca się chrześcijan. Jeden z lwów nie chce ich atakować. Myśli o przyszłości: przewiduje, że chrześcijanie mogą kiedyś dojść do władzy, i nie chce się im narazić.

38.„Lew” - sens opowiadania

Mrożek ośmiesza oportunizm i asekuranctwo, czyli postępowanie według tego, co się opłaci, a nie według przekonań. Lew nie kieruje się litością ani dobrem, tylko kalkulacją, jak wyjść bez szwanku przy każdej władzy.