Pomorski Wojewódzki Konkurs z Języka Polskiego - fraszki, ballady, Pan Tadeusz

1.Jan Kochanowski

Poeta żyjący w XVI wieku (1530-1584), jeden z najwybitniejszych poetów polskich. Studiował m.in. w Krakowie i Padwie, był sekretarzem królewskim, a ostatnie lata spędził w rodzinnym Czarnolesie. Napisał m.in. „Fraszki”, „Pieśni” i „Treny”.

2.Fraszka

Krótki utwór wierszowany, zwykle żartobliwy, czasem poważny lub refleksyjny, zakończony puentą. Nazwa pochodzi od włoskiego słowa frasca - gałązka, drobiazg. Kochanowski pisał fraszki przez całe życie i wydał je w 1584 roku w trzech księgach; należą do nich m.in. „Do fraszek”, „Sen”, „Raki” i „Na zachowanie”.

3.„Do fraszek”

Fraszka, w której poeta zwraca się bezpośrednio do własnych utworów. Taki zwrot do kogoś lub czegoś to apostrofa, a mówienie do fraszek jak do żywych osób to uosobienie. Dzięki temu poeta może z dystansem mówić o swojej twórczości.

4.„Raki”

Fraszka zbudowana jak wiersz rakowy: czytana zwyczajnie jest pochwałą kobiet („Folgujmy paniom…”), a czytana słowo po słowie od końca każdego wersu zamienia się w przyganę. Tytuł nawiązuje do dawnego przekonania, że raki chodzą do tyłu. To popis pomysłowości i gry słów.

5.„Reduta Ordona” - tło historyczne

Wiersz Adama Mickiewicza z 1832 roku o obronie Warszawy w powstaniu listopadowym (1830-1831). 6 września 1831 roku Rosjanie szturmowali Wolę. Jednym z punktów obrony była reduta nr 54, czyli ziemny szaniec, którym dowodził Ignacy Dobrzelewski. Julian Ordon dowodził jej artylerią. (podpowiedź: Ordon = dowódca artylerii reduty.)

6.„Reduta Ordona” - narrator

Podtytuł brzmi „Opowiadanie adiutanta”: wydarzenia relacjonuje świadek bitwy, który z bliska obserwuje szturm wojsk rosyjskich i wybuch reduty. Mickiewicz nie brał udziału w walkach - napisał wiersz na podstawie relacji przyjaciela, Stefana Garczyńskiego.

7.Ordon - legenda i prawda

W wierszu Ordon, gdy Rosjanie wdzierają się na szaniec, wysadza redutę w powietrze i ginie razem z wrogami. W rzeczywistości przeżył, ale w poezji stał się symbolem bohaterstwa i poświęcenia. Wiersz przeciwstawia potęgę cara i jego ogromnej armii garstce polskich obrońców.

8.Ballada (gatunek)

Utwór wierszowany z fabułą, w którym świat realny miesza się z fantastycznym, a ważną rolę grają ludowe wierzenia, tajemnica i nastrój grozy. Łączy cechy epiki (fabuła), liryki (wiersz, uczucia) i dramatu (dialogi). Mickiewicz wydał ballady w tomie „Ballady i romanse” (1822), m.in. „Świteź”, „Lilie” i „Pani Twardowska”.

9.„Świteź” - ramy opowieści

Ballada o jeziorze Świteź koło Nowogródka. Miejscowy pan postanawia zbadać tajemnicze jezioro i każe zarzucić sieci. Zamiast ryb ludzie wyciągają piękną kobietę, która opowiada dzieje grodu leżącego niegdyś w tym miejscu.

10.„Świteź” - Tuhan i bezbronny gród

Gród Świteź należał do kniazia, czyli księcia, Tuhana. Gdy Mendog, oblężony w Nowogródku, wezwał go na pomoc, Tuhan wyruszył ze wszystkimi zdolnymi do walki mężczyznami. W grodzie zostały kobiety, starcy i dzieci - a w nocy nadciągnęło wrogie wojsko.

11.„Świteź” - przemiana i sens ballady

Kobiety wolały zginąć, niż trafić do niewoli i zhańbienia. Na ich modlitwę Bóg zamienił je w kwiaty, a gród zapadł się w głąb jeziora. Ballada w duchu ludowej legendy wyjaśnia pochodzenie jeziora i rosnących na nim kwiatów, a zarazem pokazuje wartość wolności i honoru.

12.„Lilie” - zbrodnia

Ballada zaczyna się od zdania o niesłychanej zbrodni: pani zabija pana, który wrócił z wojny. Zbrodniarka potajemnie grzebie ciało i sadzi na grobie lilie, a potem idzie po radę do pustelnika. Lilie, symbol niewinności, kontrastują z ukrytą pod nimi winą.

13.„Lilie” - kara i morał

Do pani przybywają bracia zabitego i obaj chcą ją poślubić. Każe im spleść wianki, a oni zrywają lilie z grobu brata. Podczas ślubu zjawia się duch zamordowanego męża i zbrodniarka ponosi karę. Morał: zbrodnia nie pozostaje bez kary - sprawiedliwość dosięga winnego, nawet gdy ludzie o niczym nie wiedzą.

14.„Pani Twardowska” - cyrograf

Bohater ballady, Twardowski, to szlachcic i czarnoksiężnik, który podpisał z diabłem cyrograf, czyli umowę oddającą mu duszę. Diabeł mógł go porwać dopiero w Rzymie. Przychodzi jednak po niego do karczmy, w której Twardowski się bawi - bo karczma nazywa się „Rzym”.

15.Podstęp Twardowskiego

Twardowski stawia diabłu trudne zadania, m.in. każe mu wykąpać się w wodzie święconej - diabeł wykonuje wszystkie. Na koniec mistrz każe mu przez rok zamieszkać z panią Twardowską. Przerażony diabeł ucieka przez dziurkę od klucza.

16.Humor w „Pani Twardowskiej”

To ballada żartobliwa: ma elementy fantastyczne i ludowe (diabeł, cyrograf, czary), ale zamiast grozy wywołuje śmiech. Puentą jest żart, że życie z żoną Twardowskiego jest straszniejsze niż piekło - nawet diabeł woli uciec.

17.„Latarnik” - autor i gatunek

Nowela Henryka Sienkiewicza, laureata literackiej Nagrody Nobla, autora m.in. „W pustyni i w puszczy” i „Quo vadis”. Nowela to krótki utwór prozą z jednym wątkiem, wyraźnym punktem kulminacyjnym i wyrazistym zakończeniem.

18.Skawiński

Stary Polak, wieczny tułacz. Po powstaniu musiał opuścić kraj i przez dziesięciolecia wędrował po świecie: walczył w wielu wojnach, imał się różnych zajęć, ale zawsze prześladował go pech. Marzy o spokoju, dlatego prosi o posadę latarnika.

19.Latarnia w Aspinwall

Akcja toczy się w Aspinwall koło Panamy, w Ameryce Środkowej. Konsul Falconbridge przyjmuje Skawińskiego na latarnika na skalistej wysepce. Obowiązki: co wieczór zapalić światło, czuwać i nie opuszczać posterunku - od latarni zależy bezpieczeństwo statków.

20.„Latarnik” - paczka z książkami

Pewnego dnia Skawiński dostaje paczkę polskich książek, a wśród nich „Pana Tadeusza”. Lektura inwokacji „Litwo! Ojczyzno moja!” budzi w nim ogromną tęsknotę. Zaczytany zasypia, śni o ojczyźnie i nie zapala latarni. Za to zaniedbanie traci posadę.

21.„Latarnik” - zakończenie i motywy

Skawiński odpływa statkiem do Nowego Jorku, tuląc do piersi „Pana Tadeusza”. Nowela mówi o losie emigrantów, samotności i tęsknocie za ojczyzną, a także o mocy literatury, która potrafi choć na chwilę przywrócić człowiekowi utraconą ojczyznę.

22.„Pan Tadeusz” - powstanie i tytuł

Poemat Adama Mickiewicza wydany w Paryżu w 1834 roku. Pełny tytuł: „Pan Tadeusz, czyli Ostatni zajazd na Litwie. Historia szlachecka z roku 1811 i 1812 we dwunastu księgach wierszem”. Mickiewicz pisał go na emigracji, po upadku powstania listopadowego, z tęsknoty za ojczyzną.

23.Epopeja

Obszerny utwór epicki, który na tle ważnych wydarzeń historycznych przedstawia losy całej społeczności. „Pan Tadeusz” to epopeja narodowa: ukazuje życie szlachty, ma wielu bohaterów i wątków, wszechwiedzącego narratora i inwokację. Napisany jest trzynastozgłoskowcem, czyli wersem z 13 sylab.

24.Inwokacja „Pana Tadeusza”

Uroczysty zwrot na początku epopei. Mickiewicz zaczyna od słów „Litwo! Ojczyzno moja!” i porównuje ojczyznę do zdrowia: jej wartość docenia dopiero ten, kto ją stracił. Potem prosi Matkę Boską, czczoną w Częstochowie i w Ostrej Bramie w Wilnie, by przeniosła jego tęskniącą duszę w rodzinne strony.

25.Czas i miejsce akcji „Pana Tadeusza”

Soplicowo, szlachecki dwór na Litwie. Główna akcja trwa kilka dni w 1811 roku, a dwie ostatnie księgi przenoszą czytelnika w wiosnę 1812 roku. Litwa jest pod zaborem rosyjskim, a szlachta czeka na wojnę Napoleona z Rosją, która ma przynieść wolność.

26.Księga I „Gospodarstwo”

Tadeusz wraca po latach nauki w Wilnie do Soplicowa i spotyka nieznajomą dziewczynę - Zosię. Wieczorem odbywa się uczta w zamku Horeszków: goście zasiadają według wieku i godności, Sędzia mówi o grzeczności, a Asesor i Rejent zaczynają spór o charty, Kusego i Sokoła.

27.Sędzia Soplica

Gospodarz Soplicowa, brat Jacka i stryj Tadeusza. Strażnik dawnych obyczajów: dba o porządek, gościnność i grzeczność. Uczy, że grzeczność to trudna sztuka okazywania każdemu szacunku stosownego do wieku i pozycji. Spiera się z Hrabią o zamek Horeszków.

28.Tadeusz Soplica

Tytułowy bohater, młody szlachcic, syn Jacka Soplicy, wychowany przez stryja - Sędziego. Prostoduszny i porywczy, ale szlachetny. Zakochuje się w Zosi, po walce z Rosjanami ucieka do Księstwa Warszawskiego i wraca w 1812 roku jako żołnierz armii polskiej.

29.Zosia

Wnuczka Stolnika Horeszki - córka jego córki Ewy - i wychowanka Telimeny. Młoda, skromna, wychowana na wsi, z dala od wielkiego świata. Jej narzeczeństwo z Tadeuszem kończy dawną waśń Sopliców i Horeszków.

30.Telimena

Krewna Sędziego i opiekunka Zosi, która bywała w Petersburgu. Kokietka lubiąca modę i flirt - zabiega o względy Tadeusza, a potem Hrabiego. Ostatecznie zaręcza się z Rejentem.

31.Hrabia

Daleki krewny Horeszków. Marzyciel i dziwak, zapatrzony w romantyczne opowieści i obce mody. Spiera się z Sędzią o zamek, a po opowieści Gerwazego daje się namówić na zemstę na Soplicach.

32.Księga II „Zamek”

W ruinach zamku Gerwazy opowiada Hrabiemu dzieje Horeszków. Młody Jacek Soplica kochał Ewę, córkę Stolnika, ale dumny Stolnik odmówił mu jej ręki. Gdy Rosjanie napadli na zamek, Jacek zastrzelił Stolnika. Od tej chwili Gerwazy żyje przysięgą zemsty na Soplicach.

33.Gerwazy Rębajło

Klucznik, wierny sługa rodu Horeszków. Nosi ogromną szablę zwaną Scyzorykiem. Żyje pamięcią o zabitym Stolniku i pragnie zemsty na Soplicach - to on namawia Hrabiego do zajazdu. W księdze X przebacza Jackowi.

34.Księga IV „Dyplomatyka i łowy”

W karczmie Jankiela ksiądz Robak rozmawia ze szlachtą o nadziejach związanych z Napoleonem. Potem odbywa się wielkie polowanie w puszczy: niedźwiedź atakuje Tadeusza i Hrabiego, a ratuje ich celny strzał Robaka. Wojski gra na rogu myśliwskim, podaje się bigos, a Wojski opowiada anegdotę o Domeyce i Doweyce.

35.Ksiądz Robak (Jacek Soplica)

Bernardyn, czyli zakonnik, i tajny emisariusz przygotowujący powstanie na Litwie. Naprawdę to Jacek Soplica - dawny zawadiaka, który zabił Stolnika, a potem przez lata pokutował: walczył za ojczyznę i z ukrycia opiekował się synem Tadeuszem i Zosią. Pokorne nazwisko Robak podkreśla jego skruchę.

36.Księga X „Emigracja. Jacek”

Po walce z Rosjanami Tadeusz i Hrabia muszą uciekać do Księstwa Warszawskiego. Ciężko ranny ksiądz Robak wyznaje, że jest Jackiem Soplicą, i opowiada o miłości do Ewy, zabójstwie Stolnika i latach pokuty. Gerwazy przebacza mu, a Jacek umiera.

37.Księga XI „Rok 1812”

Wiosna 1812 roku. Przez Litwę ciągną wojska polskie i francuskie, a szlachta wierzy, że nadchodzi wolność - księga zaczyna się od wspomnienia „O roku ów!”. Do Soplicowa przybywają generałowie, m.in. Dąbrowski i Kniaziewicz, wraca Tadeusz, a Sędzia ogłasza zaręczyny par.

38.Jankiel

Żyd, karczmarz i patriota, szanowany przez szlachtę, mistrz gry na cymbałach. Pomagał w przygotowaniach do powstania. W księdze XII daje słynny koncert.

39.Księga XII „Kochajmy się!”

Uroczysta uczta w Soplicowie. Poloneza prowadzi Podkomorzy z Zosią. Jankiel na cymbałach opowiada dzieje ojczyzny: Konstytucję 3 maja, zdradę targowicką, rzeź Pragi i radosny Mazurek Dąbrowskiego. Tadeusz i Zosia ogłaszają uwłaszczenie chłopów, czyli nadanie im wolności i ziemi.

40.Obyczaj szlachecki i zajazd

Poemat ukazuje dawną kulturę szlachty: gościnność i grzeczność, sadzanie gości według godności, polowania, uczty, polonez, strój (kontusz, pas słucki, szabla), a także kłótliwość i przywiązanie do honoru. Zajazd to zbrojny najazd szlachty na cudzy majątek, by samemu wykonać wyrok sądu; „ostatni zajazd” to napaść Hrabiego i Dobrzyńskich na Soplicowo.