Sylaby, litery i głoski

Kiedy czytasz wyraz, widzisz jego litery. Kiedy go wypowiadasz, słyszysz głoski. Litera jest więc znakiem pisma, a głoska - najmniejszym dźwiękiem, który można wyodrębnić w mowie.

W prostych wyrazach jedna litera często odpowiada jednej głosce. Tak jest w wyrazie rak: zapisujesz trzy litery i wymawiasz trzy głoski. Nie jest to jednak zasada obowiązująca w każdym słowie. Pisownia i wymowa mogą się różnić.

Podczas liczenia zwracaj uwagę na polecenie. Pytanie o liczbę liter dotyczy zapisu, natomiast pytanie o liczbę głosek wymaga uważnego przyjrzenia się wymowie.

Jedną głoskę można zapisać za pomocą dwóch liter. Taki zapis nazywamy dwuznakiem. Do dwuznaków należą między innymi sz, cz i ch.

W wyrazie chata widzimy pięć liter: c, h, a, t, a. W wymowie ch stanowi jednak jeden dźwięk. Cały wyraz ma więc cztery głoski. Podobnie w słowie oczy dwie litery c i z oznaczają razem jedną głoskę.

Liczenie warto przeprowadzać w dwóch osobnych krokach:

• Najpierw policz wszystkie znaki literowe w zapisanym wyrazie.
• Następnie wypowiedz wyraz i sprawdź, które litery wspólnie oznaczają jeden dźwięk.

Kreska lub kropka nad literą nie jest dodatkową literą. Na przykład ż to jedna litera, a nie litera z i osobny znak liczony jako druga litera.

Głoski dzielimy na samogłoski i spółgłoski. Podczas wymawiania samogłosek powietrze przepływa przez usta swobodnie. Przy spółgłoskach pojawia się przeszkoda tworzona na przykład przez język, zęby lub wargi.

Samogłoski zapisujemy literami: a, ą, e, ę, i, o, ó, u, y. Ważne jest rozróżnienie zapisu i dźwięku: u oraz ó to różne litery, ale oznaczają taką samą samogłoskę.

W wyrazie but samogłoską jest u, a spółgłoskami są b oraz t. Samogłoska stanowi środek sylaby, a spółgłoski mogą jej towarzyszyć. Nie muszą jednak występować w każdej sylabie.

Gdy próbujesz rozpoznać głoskę, nie myl jej z nazwą litery. Na przykład nazwa litery p brzmi „pe”, ale w wyrazie pasek po głosce p nie wypowiadamy dodatkowego e.

Litera i wymaga szczególnej uwagi. Może oznaczać wymawianą samogłoskę, ale może też być tylko znakiem zmiękczenia poprzedniej spółgłoski.

W słowie igła głoskę i wyraźnie słyszymy. Tworzy ona sylabę. Natomiast w słowie niebo po i znajduje się samogłoska e. W tym wyrazie i wskazuje miękkość n i nie oznacza osobnej głoski. Niebo ma pięć liter, lecz cztery głoski.

Przy analizie sprawdź, co znajduje się po i, a następnie wypowiedz całe słowo. W typowych szkolnych przykładach i przed inną samogłoską tylko zmiękcza poprzednią spółgłoskę. Gdy i stoi przed spółgłoską, jak w słowie nitka, oznacza samogłoskę i jednocześnie zmiękcza poprzedzające n.

Sylaby to części wyrazu wymawiane podczas kolejnych otwarć ust. Każda sylaba w języku polskim ma jedną samogłoskę. Dlatego o liczbie sylab decydują wymawiane samogłoski, a nie długość zapisanego słowa.

Wyraz płot jest długi w zapisie w porównaniu z wyrazem on, ale oba mają po jednej sylabie. Z kolei słowo oko dzielimy na o-ko: jego pierwsza sylaba składa się tylko z samogłoski.

Podczas dzielenia na sylaby możesz mówić wolniej i lekko klaskać przy każdej kolejnej części:

• bu-ty - dwie sylaby;
• ka-na-pa - trzy sylaby;
• po-mi-do-ry - cztery sylaby.

Na sprawdzianie analizuj zapis i wymowę oddzielnie. Najpierw ustal liczbę liter, potem głosek, a na końcu podziel wyraz na sylaby. Dzięki temu nie pomylisz trzech różnych sposobów opisywania tego samego słowa.