Ilustracja do zestawu: Części zdania - rozpoznawanie i analiza

Polski

Części zdania - rozpoznawanie i analiza

Szkoła podstawowauczy się 1 osoba
24 pytań w 3 etapachnotatka

Poznasz podmiot, orzeczenie, przydawkę, dopełnienie i okolicznik oraz nauczysz się rozpoznawać je w zdaniach. Zestaw wyjaśnia także rodzaje podmiotów i orzeczeń, związki między wyrazami oraz podział na grupę podmiotu i grupę orzeczenia.

Notatka

Części zdania a części mowy

Wyrazy w zdaniu współpracują ze sobą: jedne wskazują wykonawcę czynności, inne nazywają czynność, a pozostałe dodają szczegóły. Część zdania to funkcja, którą wyraz lub grupa wyrazów pełni w konkretnym zdaniu.

Najważniejsze części zdania to podmiot, orzeczenie, przydawka, dopełnienie i okolicznik. Rozpoznajemy je na podstawie znaczenia oraz związku z innymi wyrazami.

Część mowy jest czymś innym: informuje, czy wyraz jest na przykład rzeczownikiem, czasownikiem lub przymiotnikiem. Rzeczownik może pełnić różne funkcje. W zdaniu „Pies zauważył ptaka” rzeczownik „pies” jest podmiotem, a rzeczownik „ptaka” - dopełnieniem.

Ważne

Nie utożsamiaj części mowy z częścią zdania. Najpierw sprawdź, jaką funkcję wyraz pełni w danym zdaniu.

Podmiot - o kim lub o czym mówimy?

Podmiot wskazuje osobę, zwierzę, rzecz albo zjawisko, o których coś orzekamy. Nie zawsze jest wykonawcą czynności: w zdaniu „Szyba została rozbita” podmiot „szyba” wskazuje przedmiot, z którym coś się stało.

  • Podmiot gramatyczny jest wyrażony wyrazem w mianowniku. W zdaniu „Pociąg nadjeżdża” pytamy: co nadjeżdża? - pociąg.
  • Podmiot domyślny nie jest zapisany, ale można go ustalić na podstawie formy czasownika lub kontekstu. W zdaniu „Zamknęłam okno” rozpoznajemy podmiot „ja”.
  • Podmiot szeregowy składa się z kilku równorzędnych członów, np. „Mama i babcia pieką ciasto”.
  • Podmiot logiczny może być wyrażony rzeczownikiem w dopełniaczu, np. „Zabrakło mleka”. Pytamy: czego zabrakło? - mleka.

W zdaniu bezpodmiotowym podmiotu nie ma i nie można go odtworzyć. Tak jest w wypowiedzeniach „Świta” albo „Zbudowano most”. Nie należy mylić takiej konstrukcji ze zdaniem, którego podmiot tylko pominięto.

Orzeczenie - czynność, stan lub cecha

Orzeczenie informuje, co podmiot robi, co się z nim dzieje, w jakim jest stanie lub kim jest. To najważniejszy punkt wyjścia podczas analizy zdania.

Orzeczenie czasownikowe jest wyrażone osobową formą czasownika, np. „Skowronek śpiewa”. Może zawierać więcej niż jeden wyraz: w zdaniu „Zosia będzie czytać” całe orzeczenie to „będzie czytać”.

Orzeczenie imienne składa się z dwóch elementów:

  • Łącznik to odpowiednia forma czasownika, najczęściej „być”, „zostać” lub „stać się”.
  • Orzecznik przekazuje główną informację o podmiocie, np. nazywa jego cechę, zawód albo stan.

W zdaniu „Woda stała się zimna” łącznikiem jest „stała się”, a orzecznikiem „zimna”. Całe orzeczenie brzmi „stała się zimna”.

Zapamiętaj

W orzeczeniu imiennym zaznaczaj zarówno łącznik, jak i orzecznik. Sam łącznik nie stanowi całego orzeczenia.

Przydawka - określenie rzeczownika

Przydawka określa rzeczownik: podaje jego cechę, przynależność, liczbę albo pozwala wskazać konkretny przedmiot. Typowe pytania to: jaki?, który?, czyj?, ile?. W zależności od połączenia można też pytać „czego?” lub „z czego?”.

Przydawką nie musi być przymiotnik. Może ją tworzyć zaimek, liczebnik, rzeczownik albo wyrażenie z przyimkiem:

  • „wysoka wieża” - wyraz „wysoka” wskazuje cechę;
  • „nasz ogród” - wyraz „nasz” wskazuje przynależność;
  • „trzy zeszyty” - wyraz „trzy” określa liczbę;
  • „zapach lasu” - wyraz „lasu” określa rzeczownik „zapach”;
  • „kubek z porcelany” - wyrażenie „z porcelany” wskazuje materiał.

Przydawka może określać rzeczownik będący podmiotem, dopełnieniem lub inną częścią zdania. W zdaniu „Kupiliśmy świeży chleb” wyraz „świeży” jest przydawką do dopełnienia „chleb”. O funkcji rozstrzyga związek z rzeczownikiem, a nie samo miejsce wyrazu.

Dopełnienie i okolicznik - jak je odróżnić?

Dopełnienie uzupełnia treść czasownika. Wskazuje na przykład przedmiot czynności albo osobę, do której czynność jest skierowana. Odpowiada na pytania przypadków zależnych, czyli wszystkich przypadków poza mianownikiem i wołaczem:

  • kogo? czego?
  • komu? czemu?
  • kogo? co?
  • z kim? z czym?
  • o kim? o czym?

W zdaniu „Lena ufa trenerowi” pytamy: komu ufa? - trenerowi. Dopełnienie może zawierać przyimek, np. „Rozmawiam o filmie”.

Okolicznik opisuje okoliczności czynności. Najczęściej rozpoznajemy:

  • Miejsce: gdzie? skąd? dokąd? - „Samolot leci do Krakowa”.
  • Czas: kiedy? jak długo? - „Spotkamy się w sobotę”.
  • Sposób: jak? w jaki sposób? - „Żółw porusza się powoli”.
  • Cel: po co? w jakim celu? - „Poszedł po zakupy”.
  • Przyczynę: dlaczego? z jakiego powodu? - „Drżał ze strachu”.

Przykład

W zdaniu „Czekam na autobus na przystanku” wyrażenie „na autobus” jest dopełnieniem: na co czekam? Wyrażenie „na przystanku” jest okolicznikiem miejsca: gdzie czekam?

Analiza zdania krok po kroku

Analizę najlepiej rozpocząć od orzeczenia. Następnie ustal podmiot i sprawdź, czy został zapisany, czy trzeba się go domyślić. Potem dobieraj pytania łączące wyrazy ze sobą, zamiast pytać o każdy wyraz w oderwaniu od pozostałych.

Przeanalizuj zdanie: „Doświadczony ogrodnik podlewa kwiaty rano”.

  • Co robi ogrodnik? - podlewa: orzeczenie.
  • Kto podlewa? - ogrodnik: podmiot.
  • Jaki ogrodnik? - doświadczony: przydawka.
  • Co podlewa? - kwiaty: dopełnienie.
  • Kiedy podlewa? - rano: okolicznik czasu.

Grupa podmiotu obejmuje podmiot i jego określenia. W tym przykładzie jest nią „doświadczony ogrodnik”. Grupa orzeczenia obejmuje orzeczenie i jego określenia, także dalsze: tutaj „podlewa kwiaty rano”.

Zdanie nierozwinięte zawiera tylko podmiot i orzeczenie albo samo orzeczenie, np. „Deszcz pada”. Dodanie określeń tworzy zdanie rozwinięte, np. „Ulewny deszcz pada od rana”.

Ważne

Samo pytanie nie zawsze wystarcza. Sprawdź też, który wyraz jest określany: określenie rzeczownika może być przydawką, a określenie czynności - dopełnieniem lub okolicznikiem.

Podcast

Ładuję…

Karty pracy

Ćwiczenia do wydruku na ten temat

Nauka pisania - zdaniaKlasy 1-2

Otwórz kartę pracy

Czytanie sylabami - wyrazy i zdaniaKlasy 1-2

Otwórz kartę pracy

Powtórka części mowy i zdańKlasa 6

Otwórz kartę pracy

Lekcje z kursów Odrabiamy

Obejrzyj albo posłuchaj o tym temacie

ZdaniaWideo, 10 min · Kurs E8 - Język polski 2027

Obejrzyj lekcję

Części zdaniaWideo, 10 min · Kurs E8 - Język polski 2027

Obejrzyj lekcję

Części zdania - ćwiczeniaWideo, 9 min · Kurs E8 - Język polski 2027

Obejrzyj lekcję

Quizy w tym zestawie

24 pytań w 3 etapach

  1. Etap 1

    8 pytań

  2. Etap 2

    8 pytań

  3. Etap 3

    8 pytań

  4. Powtórka z całości

    15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów

Sprawdzian do druku

Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną

Sprawdzam sprawdzian…

Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem

WhatsApp

Podobne zestawy

Zobacz wszystkie fiszki z języka polskiego

Wyszukiwarka

Szukasz czegoś innego?

Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.