Części zdania – rozpoznawanie i analiza

Wyrazy w zdaniu współpracują ze sobą: jedne wskazują wykonawcę czynności, inne nazywają czynność, a pozostałe dodają szczegóły. Część zdania to funkcja, którą wyraz lub grupa wyrazów pełni w konkretnym zdaniu.

Najważniejsze części zdania to podmiot, orzeczenie, przydawka, dopełnienie i okolicznik. Rozpoznajemy je na podstawie znaczenia oraz związku z innymi wyrazami.

Część mowy jest czymś innym: informuje, czy wyraz jest na przykład rzeczownikiem, czasownikiem lub przymiotnikiem. Rzeczownik może pełnić różne funkcje. W zdaniu „Pies zauważył ptaka” rzeczownik „pies” jest podmiotem, a rzeczownik „ptaka” – dopełnieniem.

Podmiot wskazuje osobę, zwierzę, rzecz albo zjawisko, o których coś orzekamy. Nie zawsze jest wykonawcą czynności: w zdaniu „Szyba została rozbita” podmiot „szyba” wskazuje przedmiot, z którym coś się stało.

• Podmiot gramatyczny jest wyrażony wyrazem w mianowniku. W zdaniu „Pociąg nadjeżdża” pytamy: co nadjeżdża? – pociąg.
• Podmiot domyślny nie jest zapisany, ale można go ustalić na podstawie formy czasownika lub kontekstu. W zdaniu „Zamknęłam okno” rozpoznajemy podmiot „ja”.
• Podmiot szeregowy składa się z kilku równorzędnych członów, np. „Mama i babcia pieką ciasto”.
• Podmiot logiczny może być wyrażony rzeczownikiem w dopełniaczu, np. „Zabrakło mleka”. Pytamy: czego zabrakło? – mleka.

W zdaniu bezpodmiotowym podmiotu nie ma i nie można go odtworzyć. Tak jest w wypowiedzeniach „Świta” albo „Zbudowano most”. Nie należy mylić takiej konstrukcji ze zdaniem, którego podmiot tylko pominięto.

Orzeczenie informuje, co podmiot robi, co się z nim dzieje, w jakim jest stanie lub kim jest. To najważniejszy punkt wyjścia podczas analizy zdania.

Orzeczenie czasownikowe jest wyrażone osobową formą czasownika, np. „Skowronek śpiewa”. Może zawierać więcej niż jeden wyraz: w zdaniu „Zosia będzie czytać” całe orzeczenie to „będzie czytać”.

Orzeczenie imienne składa się z dwóch elementów:

• Łącznik to odpowiednia forma czasownika, najczęściej „być”, „zostać” lub „stać się”.
• Orzecznik przekazuje główną informację o podmiocie, np. nazywa jego cechę, zawód albo stan.

W zdaniu „Woda stała się zimna” łącznikiem jest „stała się”, a orzecznikiem „zimna”. Całe orzeczenie brzmi „stała się zimna”.

Przydawka określa rzeczownik: podaje jego cechę, przynależność, liczbę albo pozwala wskazać konkretny przedmiot. Typowe pytania to: jaki?, który?, czyj?, ile?. W zależności od połączenia można też pytać „czego?” lub „z czego?”.

Przydawką nie musi być przymiotnik. Może ją tworzyć zaimek, liczebnik, rzeczownik albo wyrażenie z przyimkiem:

• „wysoka wieża” – wyraz „wysoka” wskazuje cechę;
• „nasz ogród” – wyraz „nasz” wskazuje przynależność;
• „trzy zeszyty” – wyraz „trzy” określa liczbę;
• „zapach lasu” – wyraz „lasu” określa rzeczownik „zapach”;
• „kubek z porcelany” – wyrażenie „z porcelany” wskazuje materiał.

Przydawka może określać rzeczownik będący podmiotem, dopełnieniem lub inną częścią zdania. W zdaniu „Kupiliśmy świeży chleb” wyraz „świeży” jest przydawką do dopełnienia „chleb”. O funkcji rozstrzyga związek z rzeczownikiem, a nie samo miejsce wyrazu.

Dopełnienie uzupełnia treść czasownika. Wskazuje na przykład przedmiot czynności albo osobę, do której czynność jest skierowana. Odpowiada na pytania przypadków zależnych, czyli wszystkich przypadków poza mianownikiem i wołaczem:

• kogo? czego?
• komu? czemu?
• kogo? co?
• z kim? z czym?
• o kim? o czym?

W zdaniu „Lena ufa trenerowi” pytamy: komu ufa? – trenerowi. Dopełnienie może zawierać przyimek, np. „Rozmawiam o filmie”.

Okolicznik opisuje okoliczności czynności. Najczęściej rozpoznajemy:

• Miejsce: gdzie? skąd? dokąd? – „Samolot leci do Krakowa”.
• Czas: kiedy? jak długo? – „Spotkamy się w sobotę”.
• Sposób: jak? w jaki sposób? – „Żółw porusza się powoli”.
• Cel: po co? w jakim celu? – „Poszedł po zakupy”.
• Przyczynę: dlaczego? z jakiego powodu? – „Drżał ze strachu”.

Analizę najlepiej rozpocząć od orzeczenia. Następnie ustal podmiot i sprawdź, czy został zapisany, czy trzeba się go domyślić. Potem dobieraj pytania łączące wyrazy ze sobą, zamiast pytać o każdy wyraz w oderwaniu od pozostałych.

Przeanalizuj zdanie: „Doświadczony ogrodnik podlewa kwiaty rano”.

• Co robi ogrodnik? – podlewa: orzeczenie.
• Kto podlewa? – ogrodnik: podmiot.
• Jaki ogrodnik? – doświadczony: przydawka.
• Co podlewa? – kwiaty: dopełnienie.
• Kiedy podlewa? – rano: okolicznik czasu.

Grupa podmiotu obejmuje podmiot i jego określenia. W tym przykładzie jest nią „doświadczony ogrodnik”. Grupa orzeczenia obejmuje orzeczenie i jego określenia, także dalsze: tutaj „podlewa kwiaty rano”.

Zdanie nierozwinięte zawiera tylko podmiot i orzeczenie albo samo orzeczenie, np. „Deszcz pada”. Dodanie określeń tworzy zdanie rozwinięte, np. „Ulewny deszcz pada od rana”.