Słowotwórstwo – jak powstają wyrazy

Słowotwórstwo wyjaśnia, jak język wykorzystuje znane słowa do tworzenia nowych. Dzięki temu możemy nazywać osoby, przedmioty, miejsca i cechy bez wymyślania zupełnie niezwiązanych nazw.

Punktem wyjścia jest wyraz podstawowy, a rezultatem tworzenia – wyraz pochodny. Od słowa ogród utworzono ogrodowy. Nowy wyraz oznacza coś związanego z ogrodem, na przykład stół przeznaczony do ustawienia w ogrodzie.

Trzeba odróżniać tworzenie słów od odmiany. Formy ogród, ogrodu i ogrodem pozwalają używać tego samego rzeczownika w różnych zdaniach. Ogrodowy jest natomiast osobnym wyrazem: ma inne znaczenie i należy do innej części mowy.

Rodzina wyrazów przypomina drzewo: od jednej podstawy mogą powstawać kolejne słowa, a te mogą dawać początek następnym. Do rodziny związanej ze słowem kwiat należą między innymi kwiatek, kwiatowy i kwiaciarnia.

Wspólna część niosąca podstawowe znaczenie to rdzeń. W tej rodzinie występuje on w postaciach kwiat- i kwiac-. Różnice w jego brzmieniu nie przekreślają pokrewieństwa słów, jeżeli można wskazać związek ich znaczeń i pochodzenia.

Nie każda grupa słów dotyczących jednej sprawy jest rodziną. Autobus, tramwaj i pociąg to środki transportu, lecz nie mają wspólnego rdzenia. Także podobne brzmienie nie wystarcza do uznania wyrazów za spokrewnione.

Łańcuch słowotwórczy pokazuje kolejne kroki tworzenia: od słowa sport powstaje sportowy, a następnie sportowiec. W takim ciągu sportowy jest jednocześnie rezultatem wcześniejszego kroku i podstawą następnego. Dlatego określenia podstawowy i pochodny zawsze odnoszą się do konkretnej pary wyrazów.

Analizę zacznij od znaczenia. Parafraza słowotwórcza powinna wyjaśniać nowe słowo za pomocą tego, od którego ono powstało. Na przykład rowerzysta to osoba jeżdżąca na rowerze. Takie objaśnienie pomaga wskazać wyraz podstawowy rower.

Następnie porównaj budowę obu słów. Część przejęta z wyrazu podstawowego to podstawa słowotwórcza, a element tworzący nowe słowo to formant. W wyrazie rowerzysta podstawą jest rower-, a formantem -zysta.

Podstawa nie musi obejmować całego wyrazu podstawowego. W parze woda – wodny wykorzystano część wod-, do której dodano -ny. Dlatego należy odróżniać wyraz podstawowy, czyli całe słowo, od podstawy słowotwórczej, czyli części wykorzystanej w nowym wyrazie.

Praktyczna kolejność pracy:

• Objaśnij znaczenie wyrazu pochodnego.
• Wskaż wyraz, od którego bezpośrednio powstał.
• Porównaj oba słowa i wyodrębnij podstawę.
• Wskaż formant oraz zauważ ewentualne zmiany głosek.

Formant może znajdować się w różnych miejscach wyrazu. Przedrostek stoi przed podstawą, jak wy- w parze biec – wybiec. Przyrostek występuje po podstawie, jak -owy w parze metal – metalowy. Położenie formantu pomaga rozpoznać sposób utworzenia słowa.

Nie zawsze dodaje się nową cząstkę. W parze czołgać – czołg wyraz pochodny jest krótszy od podstawowego. Taki sposób tworzenia opisujemy jako użycie formantu zerowego. Nie należy więc zakładać, że każde słowo pochodne musi być dłuższe.

Podczas tworzenia wyrazu mogą również zachodzić oboczności, czyli wymiany głosek. Porównanie ręka i ręczny ujawnia wymianę k na cz. Takie zmiany trzeba uwzględniać przy szukaniu wspólnej części słów.

Formant pomaga nadać nowemu słowu określone znaczenie. Wyrazy pochodne można grupować w kategorie słowotwórcze, czyli zespoły o podobnym znaczeniu wynikającym ze sposobu utworzenia.

W szkole najczęściej rozpoznaje się:

• Nazwy wykonawców czynności, np. biegacz – ktoś, kto biega.
• Nazwy miejsc, np. poczekalnia – miejsce przeznaczone do czekania.
• Nazwy narzędzi, np. otwieracz – przedmiot służący do otwierania.
• Zdrobnienia, np. stolik – mały stół lub stół nazwany pieszczotliwie.

Jedna kategoria może obejmować wyrazy utworzone różnymi formantami. Biegacz i kierowca nazywają wykonawców czynności, choć nie mają takiego samego zakończenia. Z kolei podobnie brzmiące zakończenia nie gwarantują identycznego znaczenia.

Najpewniejsza metoda to objaśnienie całego wyrazu. Trzeba ustalić, czy nazywa on osobę, miejsce, narzędzie, cechę czy coś jeszcze innego. Samo mechaniczne wyszukiwanie końcowych liter może prowadzić do błędu.

Niektóre nazwy powstają z połączenia dwóch podstaw lub kilku wyrazów. Ważne jest zarówno ich znaczenie, jak i sposób połączenia oraz zapisu.

Złożenie ma co najmniej dwie podstawy połączone dodatkowym elementem, najczęściej -o-. Przykładem jest wodospad: rozpoznajemy podstawy związane z wodą i spadaniem oraz łączące je -o-. Całość zapisujemy jako jeden wyraz.

Zrost powstaje przez bezpośrednie połączenie składników dawnego wyrażenia, bez dodatkowego elementu łączącego. Przykładem jest Wielkanoc, w której rozpoznajemy składniki wielka i noc. Zrost także zapisujemy łącznie.

Zestawienie to utrwalona nazwa jednego pojęcia, zapisywana jako osobne wyrazy. Na przykład panna młoda nazywa określoną osobę podczas ślubu. Nie każde przypadkowe połączenie przymiotnika i rzeczownika jest zestawieniem: wysoka szafa jest zwykłym opisem przedmiotu.