Ortografia przed egzaminem ósmoklasisty

1.Wymiana jako sposób sprawdzania pisowni

Najpewniejsza metoda: znajdź inną formę wyrazu albo wyraz pokrewny, w którym trudna litera się wymienia. Ó wymienia się na o, e, a; rz na r; ż na g, h, z, s, dz; ch na sz. Przykłady: wróg - wrogowie, morze - morski, książka - księga, mucha - musze.

2.Ó wymienne

Piszemy ó, gdy w innej formie wyrazu lub w wyrazie pokrewnym pojawia się o, e albo a: stół - stoły, mówić - mowa, niósł - niesie, wrócić - wracać, pomóc - pomoc.

3.Ó w zakończeniach -ów, -ówka, -ówna

W tych zakończeniach piszemy ó, np. Kraków, Rzeszów, kotów, złotówka, kreskówka, pocztówka. Wyjątki pisane przez u: skuwka, zasuwka, wsuwka.

4.Ó niewymienne

Ó, którego nie sprawdzimy wymianą, więc pisownię trzeba zapamiętać: góra, król, córka, ogórek, żółw, żółty, wróbel, który, chór, źródło, równy.

5.Kiedy piszemy u

Na początku wyrazu (ucho, ulica, uśmiech), na końcu wyrazu (domu, kakadu, ku), w formach czasowników z -uje, -uj (kupuje, maluj) i w zakończeniach -unek, -un, -utki, -uszek, -uch (rachunek, opiekun, malutki, garnuszek, leniuch). Wyjątki na początku wyrazu: ósmy, ósemka, ów, ówczesny, ówdzie.

6.Rz wymienne

Piszemy rz, gdy w innej formie wyrazu lub w wyrazie pokrewnym pojawia się r: morze - morski, wierzyć - wiara, dworzec - dworca, orzeł - orła, na górze - góra.

7.Rz po spółgłoskach

Po spółgłoskach b, p, d, t, g, k, ch, j, w piszemy rz: brzoza, przyroda, drzewo, trzeba, grzyb, krzesło, chrzan, ujrzeć, wrzesień. Wyjątki do zapamiętania to m.in. pszczoła, pszenica, kształt, bukszpan, gżegżółka.

8.Rz w zakończeniach -arz, -erz, -mierz, -mistrz

W tych zakończeniach piszemy rz: lekarz, kucharz, malarz, żołnierz, rycerz, Kazimierz, burmistrz. Wyjątki pisane przez ż to m.in. jeż, papież, młodzież.

9.Ż wymienne

Piszemy ż, gdy w innej formie wyrazu lub w wyrazie pokrewnym pojawia się g, h, z, s albo dz: książka - księga, odważny - odwaga, drużyna - druh, wożę - wozić, bliżej - blisko, pieniążek - pieniądz.

10.Ż niewymienne

Wyrazy z ż do zapamiętania: żaba, żart, żółw, żyrafa, plaża, żuraw, żelazo, też, także, również. Ż piszemy też po literach l, ł, r, n, np. lżejszy, oranżada.

11.Ch wymienne

Piszemy ch, gdy w innej formie wyrazu lub w wyrazie pokrewnym pojawia się sz: mucha - musze, ucho - uszy, cichy - ciszej, suchy - suszyć, strach - straszyć.

12.Ch na końcu wyrazu i po s

Na końcu wyrazu piszemy ch: dach, mech, groch, zuch, w domach, tych. Wyjątek: druh. Po literze s również piszemy ch: schody, schab, schronisko, schować.

13.H wymienne i niewymienne

H wymienia się m.in. na ż: druh - drużyna, wataha - watażka. Częściej jednak h jest niewymienne i trzeba je zapamiętać: herbata, hałas, hamulec, huśtawka, honor, harcerz, bohater, hymn, historia.

14.Ch niewymienne

Wyrazy z ch, których pisowni nie sprawdzimy wymianą: chleb, chmura, chory, chłopiec, chyba, chwila, charakter, chemia, chór.

15.„Nie” z czasownikami

Piszemy rozdzielnie: nie wiem, nie mam, nie lubię, nie cierpię. Wyjątki pisane łącznie: nienawidzić, niepokoić, niedowidzieć, niedosłyszeć, niedomagać, niecierpliwić się.

16.„Nie” z rzeczownikami

Piszemy łącznie: nieprawda, niepokój, nieuwaga, nieprzyjaciel, niesprawiedliwość. Rozdzielnie piszemy wtedy, gdy przeciwstawiamy jedną rzecz drugiej, np. „To nie kot, tylko pies”.

17.„Nie” z przymiotnikami i przysłówkami

Z przymiotnikami i przysłówkami odprzymiotnikowymi piszemy łącznie, także w stopniu wyższym i najwyższym: niedobry, niewysoki, niegrzeczny, niedobrze, niewesoło, nielepszy, nienajlepszy, nielepiej. Pisownia łączna ze stopniem wyższym i najwyższym obowiązuje od 2026 roku. Z przysłówkami, które nie pochodzą od przymiotników, piszemy rozdzielnie: nie bardzo, nie zawsze, nie tu, nie teraz.

18.„Nie” z liczebnikami i zaimkami

Piszemy rozdzielnie: nie dwa, nie pierwszy, nie ja, nie mój, nie ten. Łącznie piszemy wyrazy, które mają własne znaczenie, np. nieraz (= często), niejeden (= wielu), niektórzy, nieco.

19.„Nie” z imiesłowami

Z imiesłowami przymiotnikowymi piszemy łącznie: niepalący, nieprzeczytany, niezauważony. Z imiesłowami przysłówkowymi (zakończonymi na -ąc, -łszy, -wszy) piszemy rozdzielnie: nie wiedząc, nie czekając, nie zauważywszy.

20.„Nie” z wyrazami trzeba, można, warto, wolno

Piszemy rozdzielnie, tak jak z czasownikami: nie trzeba, nie można, nie warto, nie wolno, nie ma.

21.Wielka litera - osoby i miejsca

Wielką literą piszemy imiona, nazwiska i przydomki (Bolesław Chrobry), nazwy państw, miast, regionów, rzek i gór (Polska, Gdańsk, Mazowsze, Wisła, Tatry) oraz nazwy mieszkańców państw, regionów i miejscowości (Polak, Francuzka, Ślązak, Kaszub, Krakowianin, Warszawiak). Nazwy mieszkańców miast i wsi piszemy wielką literą od 2026 roku.

22.Mała litera

Małą literą piszemy nazwy dni tygodnia i miesięcy (wtorek, maj), nazwy języków (język angielski, mówić po niemiecku) oraz przymiotniki utworzone od nazw geograficznych (polski, warszawski, tatrzański). Uwaga: od 2026 roku przymiotniki od imion i nazwisk zakończone na -owski, -ański piszemy wielką literą, np. Mickiewiczowski, Szekspirowski.

23.Wielka litera - tytuły i święta

W tytułach książek, filmów i wierszy wielką literą piszemy tylko pierwszy wyraz i nazwy własne: „Opowieść wigilijna”, „Kamienie na szaniec”. W tytułach gazet i czasopism wielką literą piszemy wszystkie wyrazy oprócz przyimków i spójników: „Przegląd Sportowy”. Wielką literą piszemy też nazwy świąt: Boże Narodzenie, Wielkanoc.

24.Wielka litera ze względów grzecznościowych

W listach, e-mailach i życzeniach do konkretnej osoby możemy pisać wielką literą zaimki i formy grzecznościowe: Ty, Ciebie, Twój, Pan, Pani. Wyraża to szacunek wobec adresata.

25.Pisownia łączna

Łącznie piszemy m.in.: naprawdę, nadal, dlatego, dlaczego, zawsze, wszędzie, znowu, naprzeciwko, przecież, wreszcie oraz wyrazy z cząstką -kolwiek: ktokolwiek, cokolwiek, gdziekolwiek.

26.Pisownia rozdzielna wyrażeń przyimkowych

Rozdzielnie piszemy m.in.: na pewno, w ogóle, na razie, po prostu, z powrotem, od razu, przede wszystkim, do widzenia, na co dzień, na zewnątrz, po polsku.

27.Cząstka „by”

Z czasownikami w formie osobowej piszemy łącznie: zrobiłbym, poszłabyś, chcielibyśmy. Łącznie także w spójnikach: gdyby, żeby, aby, jakby. Z wyrazami trzeba, można, warto piszemy rozdzielnie: trzeba by, można by, warto by. Osobno piszemy ją też np. po zaimkach: ja bym, kto by.

28.Najczęstsze pułapki na egzaminie

Często spotykane błędy: „wziąść” zamiast wziąć, „wogóle” zamiast w ogóle, „napewno” zamiast na pewno, „spowrotem” zamiast z powrotem, „na prawdę” zamiast naprawdę (w znaczeniu: rzeczywiście), „niewiem” zamiast nie wiem.

29.Końcówka -ę w 1. osobie

W 1. osobie liczby pojedynczej czasu teraźniejszego i przyszłego prostego wiele czasowników ma końcówkę -ę: (ja) chcę, piszę, idę, zrobię. Forma bez ogonka to 3. osoba: (on) chce, pisze, zrobi. Brak ogonka w „ja chcę” to częsty błąd.

30.Pomóc czy pomoc?

Pomóc (z ó) to czasownik: „Chcę ci pomóc”. Pomoc (z o) to rzeczownik: „Dziękuję za pomoc”. Oba wyrazy są poprawne, ale znaczą co innego, a ó w czasowniku wymienia się na o w rzeczowniku.