Środki stylistyczne: hiperbola, symbol i alegoria

1.Środek stylistyczny

Zabieg językowy, który sprawia, że tekst jest bardziej obrazowy, wyrazisty i działa na emocje odbiorcy. Do środków stylistycznych należą m.in. epitet, porównanie, przenośnia, uosobienie, hiperbola, symbol i alegoria.

2.Znaczenie dosłowne i ukryte

Znaczenie dosłowne to podstawowy sens słów: róża to kwiat. Znaczenie ukryte (przenośne) to sens, który trzeba odczytać: róża w utworze może oznaczać miłość. Symbol i alegoria mają oba te znaczenia jednocześnie.

3.Hiperbola

Celowe wyolbrzymienie, czyli przesada w opisie cech, uczuć lub zdarzeń, np. „Mówiłem ci to już tysiąc razy”, „Umieram z głodu”, „Czekam na ciebie całą wieczność”. Odbiorca wie, że to przesada, a nie dosłowna prawda.

4.Jak rozpoznać hiperbolę

Szukaj przesady, której nie da się traktować dosłownie: ogromnych liczb (milion, tysiąc razy), określeń czasu (wieczność, wieki), sformułowań typu „najbardziej na świecie” albo opisów rzeczy niemożliwych. Zadaj pytanie: czy to może być prawda dosłownie?

5.Funkcje hiperboli

Hiperbola podkreśla emocje (złość, zachwyt, zmęczenie), wzmacnia wypowiedź, przyciąga uwagę odbiorcy, a często wywołuje też komizm. Pozwala pokazać, jak bardzo coś przeżywamy.

6.Hiperbola w mowie potocznej

Używamy jej na co dzień, często nieświadomie: „morze łez”, „góra prania”, „Mam milion spraw na głowie”, „Zaraz pęknę ze śmiechu”. Takie wyrażenia są nieprawdziwe dosłownie, ale dobrze oddają nasze emocje.

7.Hiperbola w reklamie

Reklama często przesadnie zachwala produkt, np. „Najlepsza czekolada na świecie”, „Ten proszek usunie każdą plamę”. Wyolbrzymienie ma przyciągnąć uwagę i przekonać do zakupu, dlatego warto podchodzić do niego krytycznie.

8.Hiperbola w literaturze

W utworach literackich wyolbrzymienie służy np. do ośmieszenia bohatera albo podkreślenia jego cech. W „Zemście” Aleksandra Fredry Papkin przesadnie chwali się swoją odwagą i sławą, co wywołuje komizm, bo w rzeczywistości jest tchórzem.

9.Hiperbola a kłamstwo

Kłamstwo ma wprowadzić w błąd. Hiperbola nikogo nie oszukuje, bo nadawca i odbiorca wiedzą, że to przesada. Gdy ktoś mówi „Czekałem na ciebie wieki”, nikt nie myśli, że naprawdę czekał setki lat.

10.Symbol

Przedmiot, postać, zjawisko lub obraz, który oprócz znaczenia dosłownego ma znaczenie ukryte: wieloznaczne i niedookreślone. Symbol można odczytywać na różne sposoby, a interpretacja zależy od kontekstu utworu i od czytelnika.

11.Wieloznaczność symbolu

Symbol nie ma jednego „poprawnego” odczytania. Na przykład droga w utworze może oznaczać życie człowieka, poszukiwanie celu, dokonywanie wyborów albo dojrzewanie. Każde odczytanie trzeba uzasadnić tekstem.

12.Róża w „Małym Księciu”

Róża, którą opiekuje się Mały Książę, to symbol. Można ją odczytać jako miłość, bliską osobę, przyjaźń albo odpowiedzialność za tych, których się kocha. Lis przypomina Małemu Księciu, że jest odpowiedzialny za swoją różę.

13.Plama na czole Balladyny

W dramacie Juliusza Słowackiego po zabiciu siostry Balladyna ma na czole krwawą plamę, którą stara się ukryć. Odczytuje się ją jako symbol zbrodni, winy i wyrzutów sumienia - znak, że zła nie da się zatrzeć.

14.Tytuł „Kamienie na szaniec”

Tytuł książki Aleksandra Kamińskiego pochodzi z wiersza Juliusza Słowackiego „Testament mój”. Kamienie rzucane na szaniec to symbol młodych ludzi, którzy poświęcają się dla ojczyzny, a nawet oddają za nią życie.

15.Kolory jako symbole

Barwy często mają znaczenie symboliczne zależne od kontekstu: biel - czystość, niewinność; czerń - żałoba, smutek, zło; czerwień - miłość, ale też krew, walka i niebezpieczeństwo. Ten sam kolor może więc znaczyć różne rzeczy.

16.Alegoria

Obraz, postać lub zwierzę, które ma jedno, stałe znaczenie, ustalone przez tradycję i łatwe do odczytania. Alegoria przedstawia zwykle pojęcie abstrakcyjne (np. sprawiedliwość, śmierć, przebiegłość) w konkretnej, widzialnej postaci.

17.Temida - alegoria sprawiedliwości

Kobieta z przepaską na oczach, wagą w jednej ręce i mieczem w drugiej. Przepaska oznacza bezstronność, waga - rozważanie racji, a miecz - karę. Taką postać można zobaczyć np. przed budynkami sądów.

18.Kościotrup z kosą

W tradycji alegoria śmierci. Kosa przypomina, że śmierć „ścina” ludzkie życie tak, jak kosiarz ścina trawę.

19.Zwierzęta w bajkach

W bajkach zwierzęta są alegoriami ludzkich cech i postaw: lis - przebiegłość i spryt, osioł - głupota i upór, lew - siła i władza, wilk - drapieżność i przemoc silniejszego, jagnię - niewinność i bezbronność. Przykłady: bajki Ignacego Krasickiego „Kruk i lis” oraz „Jagnię i wilcy”.

20.Symbol a alegoria - różnice

Symbol jest wieloznaczny: można go odczytać na kilka sposobów, a znaczenie zależy od kontekstu i czytelnika. Alegoria jest jednoznaczna: ma jedno znaczenie, utrwalone w tradycji, które łatwo rozszyfrować. Symbol skłania do interpretacji, a alegorię odczytuje się jak szyfr.

21.Co łączy symbol i alegorię

Oba środki mają dwa poziomy znaczenia: dosłowny (to, co widzimy) i ukryty (to, co oznacza). Oba przedstawiają coś abstrakcyjnego za pomocą czegoś konkretnego, np. przedmiotu, postaci lub zwierzęcia.

22.Funkcje symbolu

Symbol pogłębia sens utworu, skłania do refleksji i własnej interpretacji, pozwala wyrazić to, co trudno nazwać wprost: uczucia, wartości, przeżycia. Dzięki niemu tekst ma kilka warstw znaczeń.

23.Funkcje alegorii

Alegoria w prosty, obrazowy sposób przedstawia pojęcia abstrakcyjne i przekazuje pouczenie lub morał. W bajkach pozwala krytykować ludzkie wady bez wskazywania konkretnych osób.

24.Jak odróżnić symbol od alegorii

Zapytaj: czy ten przedmiot, postać lub obraz znaczy coś więcej niż dosłownie? Jeśli znaczenie jest jedno i ustalone przez tradycję (jak lis = przebiegłość w bajce), to alegoria. Jeśli znaczeń może być kilka i trzeba je uzasadnić kontekstem, to symbol.