Zdania podrzędne i wypowiedzenia wielokrotnie złożone

1.Zdanie złożone

Wypowiedzenie, które składa się z co najmniej dwóch zdań składowych. Każde zdanie składowe ma własne orzeczenie, dlatego liczba orzeczeń mówi, ile zdań tworzy wypowiedzenie. Przykład: „Zostałem w domu, bo byłem chory” - dwa orzeczenia: zostałem, byłem chory.

2.Zdanie złożone współrzędnie

Zdanie, którego składniki są równorzędne: żadne nie zależy od drugiego i nie da się zadać pytania od jednego do drugiego. Łączą je spójniki współrzędne, np. i, a, ale, lub, więc. Przykład: „Zadzwonił dzwonek i uczniowie wyszli z klasy”.

3.Zdanie złożone podrzędnie

Zdanie, w którym jedno zdanie składowe (podrzędne) zależy od drugiego (nadrzędnego) i rozwija jego treść. Od zdania nadrzędnego można zadać pytanie, na które odpowiada zdanie podrzędne. Przykład: „Zostałem w domu, bo byłem chory” - dlaczego zostałem w domu?

4.Zdanie nadrzędne

Zdanie składowe, od którego zadajemy pytanie do zdania podrzędnego. To ono jest rozwijane i uzupełniane. Czasem może istnieć samodzielnie („Zostałem w domu”), a czasem jest niepełne i wymaga dopowiedzenia („Zdziwiło mnie…”).

5.Zdanie podrzędne

Zdanie składowe, które odpowiada na pytanie zadane od zdania nadrzędnego i pełni wobec niego funkcję jednej z części zdania: podmiotu, orzecznika, przydawki, dopełnienia lub okolicznika. Od tej funkcji pochodzi jego nazwa.

6.Wskaźnik zespolenia

Wyraz, który łączy zdanie podrzędne z nadrzędnym i stoi zwykle na początku zdania podrzędnego. Mogą nim być spójniki (że, bo, ponieważ, gdyż, aby, żeby, jeśli, chociaż), zaimki (kto, co, który, jaki, czyj) oraz wyrazy takie jak gdzie, kiedy, jak, dokąd, skąd.

7.Pytania pomocnicze

Pytania zadawane od zdania nadrzędnego do podrzędnego. Są takie same jak pytania do części zdania: kto? co? (podmiot), jaki jest? kim jest? (orzecznik), jaki? który? czyj? (przydawka), pytania przypadków zależnych (dopełnienie), gdzie? kiedy? jak? dlaczego? (okolicznik).

8.Zdanie podrzędne podmiotowe

Zastępuje podmiot, którego brakuje w zdaniu nadrzędnym. Odpowiada na pytania kto? co? (w mianowniku). Przykłady: „Kto pyta, nie błądzi” (kto nie błądzi?), „Zdziwiło mnie, że nikt nie przyszedł” (co mnie zdziwiło?). Wskaźniki: kto, co, że.

9.Zdanie podrzędne orzecznikowe

Uzupełnia orzeczenie imienne zdania nadrzędnego, w którym jest łącznik (np. jest, był, został) i zaimek typu taki, tym. Odpowiada na pytania: jaki jest? kim jest? czym jest? Przykłady: „Zostanę tym, kim był mój dziadek” (kim zostanę?), „Dom był taki, jakim go zapamiętałem” (jaki był dom?).

10.Zdanie podrzędne przydawkowe

Określa rzeczownik ze zdania nadrzędnego i odpowiada na pytania: jaki? który? czyj?. Najczęściej zaczyna się od zaimka który, jaki, czyj, ale może też od gdzie lub kiedy. Przykłady: „To jest dom, w którym mieszkam” (który dom?), „Znam miejsce, gdzie rosną poziomki” (jakie miejsce?).

11.Zdanie podrzędne dopełnieniowe

Pełni funkcję dopełnienia czasownika ze zdania nadrzędnego. Odpowiada na pytania przypadków zależnych: kogo? czego? komu? czemu? kogo? co? z kim? z czym? o kim? o czym?. Przykłady: „Mama powiedziała, że wróci późno” (co powiedziała?), „Myślę o tym, co mi powiedziałeś” (o czym myślę?).

12.Pytanie co? - podmiotowe czy dopełnieniowe?

Pytanie co? może dotyczyć mianownika (podmiot) albo biernika (dopełnienie). Wstaw w miejsce zdania podrzędnego słowo „to” i zaprzecz zdanie nadrzędne. Jeśli „to” się nie zmienia, jest mianownikiem i zdanie jest podmiotowe: „Zdziwiło mnie, że nikt nie przyszedł” - nie zdziwiło mnie to. Jeśli zmienia się w „tego”, jest biernikiem i zdanie jest dopełnieniowe: „Mama powiedziała, że wróci” - mama nie powiedziała tego.

13.Zdanie podrzędne okolicznikowe

Określa czasownik ze zdania nadrzędnego, mówiąc o okolicznościach czynności: czasie, miejscu, sposobie, przyczynie, celu, warunku albo przyzwoleniu. Odpowiada na pytania okolicznika, np. kiedy? gdzie? jak? dlaczego? po co? pod jakim warunkiem? mimo czego?

14.Okolicznikowe czasu i miejsca

Czasu: kiedy? od kiedy? jak długo?, wskaźniki: gdy, kiedy, zanim, odkąd, dopóki, np. „Gdy wróciłem, mama spała”. Miejsca: gdzie? skąd? dokąd?, wskaźniki: gdzie, skąd, dokąd, np. „Usiadł tam, gdzie było wolne miejsce”.

15.Okolicznikowe sposobu

Odpowiada na pytania: jak? w jaki sposób?, wskaźniki: jak, jakby, jak gdyby. Przykład: „Zrobiłem wszystko tak, jak mi radziłeś” (jak zrobiłem?).

16.Okolicznikowe przyczyny

Odpowiada na pytania: dlaczego? z jakiego powodu?, wskaźniki: bo, ponieważ, gdyż, dlatego że. Przykład: „Tomek nie przyszedł na trening, bo był chory”.

17.Okolicznikowe celu

Odpowiada na pytania: po co? w jakim celu?, wskaźniki: żeby, aby, by, ażeby. Przykład: „Mama obudziła mnie wcześnie, żebym zdążył na pociąg”.

18.Okolicznikowe warunku

Odpowiada na pytanie: pod jakim warunkiem?, wskaźniki: jeśli, jeżeli, gdyby, o ile. Przykład: „Jeśli będzie ładna pogoda, pojedziemy nad jezioro”.

19.Okolicznikowe przyzwolenia

Mówi o okoliczności, która mogła przeszkodzić czynności, ale nie przeszkodziła. Odpowiada na pytanie: mimo czego?, wskaźniki: chociaż, choć, mimo że, pomimo że. Przykład: „Chociaż padał deszcz, poszliśmy na spacer”.

20.Ten sam wskaźnik, różne zdania

O rodzaju zdania podrzędnego decyduje pytanie, a nie sam wskaźnik. „Gdzie” wprowadza zdanie okolicznikowe miejsca („Usiadł tam, gdzie było wolne miejsce”) albo przydawkowe („Znam miejsce, gdzie rosną poziomki”). „Że” może zaczynać zdanie podmiotowe albo dopełnieniowe.

21.Spójniki współrzędne

Łączą zdania równorzędne. Rodzaje połączeń: łączne (i, oraz, a, ani), rozłączne (lub, albo, czy), przeciwstawne (a, ale, lecz, jednak), wynikowe (więc, zatem, dlatego, toteż). Przykład połączenia wynikowego: „Zaspałem, więc spóźniłem się na autobus”.

22.Przecinek w zdaniu złożonym

Zdanie podrzędne zawsze oddzielamy przecinkiem od nadrzędnego. W zdaniach współrzędnych przecinek stawiamy przed spójnikami a, ale, lecz, więc, dlatego, zatem, a nie stawiamy przed pojedynczymi i, oraz, lub, albo, ani, czy. Przecinek przed „i” pojawia się, gdy zamyka zdanie podrzędne.

23.Wypowiedzenie wielokrotnie złożone

Wypowiedzenie złożone z co najmniej trzech zdań składowych, połączonych współrzędnie, podrzędnie albo na oba sposoby naraz. Przykład: „Mama powiedziała, że kupi książkę, o której marzyłem” - trzy orzeczenia: powiedziała, kupi, marzyłem.

24.Wyodrębnianie zdań składowych

Krok 1: podkreśl wszystkie orzeczenia. Krok 2: wyznacz granice zdań - każde zdanie składowe zawiera jedno orzeczenie. Krok 3: ponumeruj zdania w kolejności, w jakiej występują w tekście. Krok 4: zadaj pytania i ustal, które zdania są nadrzędne, a które podrzędne lub współrzędne.

25.Orzeczenie z bezokolicznikiem a liczba zdań

Czasownik typu muszę, chcę, mogę, zaczął połączony z bezokolicznikiem (np. muszę się uczyć, chcę pojechać, zaczął padać) tworzy jedno orzeczenie. Takie połączenie to jedno zdanie składowe, a nie dwa.

26.Wykres zdania złożonego podrzędnie

Każde zdanie oznaczamy numerem, zwykle w prostokącie. Zdanie nadrzędne rysujemy wyżej, a podrzędne niżej, pod nim, i łączymy je linią lub strzałką, przy której zapisujemy pytanie zadane od nadrzędnego. Zdanie podrzędne trafia na niższy poziom nawet wtedy, gdy w tekście stoi przed nadrzędnym.

27.Wykres zdania złożonego współrzędnie

Zdania współrzędne rysujemy obok siebie na tym samym poziomie i łączymy poziomą linią, przy której zapisujemy spójnik albo nazwę połączenia, np. łączne, przeciwstawne. Jeśli dwa zdania podrzędne są ze sobą współrzędne, stoją obok siebie pod wspólnym zdaniem nadrzędnym.

28.Zdanie wtrącone

Zdanie podrzędne może rozdzielać zdanie nadrzędne na dwie części, np. „Książka, którą mi dałeś, jest bardzo ciekawa”. Zdanie nadrzędne to „Książka jest bardzo ciekawa”, a wtrącone „którą mi dałeś” oddzielamy przecinkami z obu stron. Na wykresie obie części zdania nadrzędnego traktujemy jako jedno zdanie.