Czytanie ze zrozumieniem tekstów nieliterackich

1.Tekst literacki a nieliteracki

Tekst literacki (np. opowiadanie, wiersz, dramat) tworzy świat przedstawiony, często fikcyjny, i ma wartości artystyczne. Tekst nieliteracki dotyczy rzeczywistości: informuje, wyjaśnia, komentuje albo przekonuje. Należą do niego m.in. teksty informacyjne, popularnonaukowe, naukowe i publicystyczne.

2.Tekst informacyjny

Tekst, który przekazuje fakty w sposób rzeczowy i obiektywny, bez ocen autora. Odpowiada na pytania: kto? co? gdzie? kiedy? Przykłady: notatka prasowa, komunikat, ogłoszenie, hasło w encyklopedii.

3.Tekst popularnonaukowy

Tekst, który przybliża wiedzę naukową szerokiemu gronu czytelników, a nie specjalistom. Wyjaśnia trudne pojęcia prostym językiem, używa przykładów, porównań i odwołań do codziennego życia. Spotkasz go np. w czasopismach popularnonaukowych i książkach o przyrodzie czy kosmosie.

4.Tekst naukowy

Tekst pisany przez specjalistów dla specjalistów. Jest precyzyjny, zawiera wiele terminów naukowych, podaje wyniki badań i źródła. Od popularnonaukowego różni się trudniejszym językiem i mniejszą liczbą przykładów z życia.

5.Tekst publicystyczny

Tekst prasowy, internetowy, radiowy lub telewizyjny, który komentuje aktualne sprawy społeczne, kulturalne czy polityczne. Autor nie tylko informuje, ale też ocenia, wyraża opinie i chce przekonać odbiorcę do swojego zdania.

6.Artykuł

Tekst prasowy na określony temat. Artykuł informacyjny przekazuje głównie fakty, a publicystyczny omawia jakiś problem, ocenia go i przedstawia stanowisko autora poparte argumentami.

7.Wywiad

Gatunek dziennikarski: rozmowa dziennikarza z inną osobą (np. ekspertem, sportowcem, pisarzem) zapisana w formie pytań i odpowiedzi. Pozwala poznać poglądy, doświadczenia i wiedzę rozmówcy.

8.Reportaż

Gatunek dziennikarski oparty na faktach. Autor relacjonuje prawdziwe wydarzenia, opisuje miejsca i ludzi, często na podstawie własnych obserwacji i rozmów ze świadkami. Łączy relację, opis i wypowiedzi bohaterów.

9.Temat tekstu

To, o czym jest tekst, np. „korzystanie z telefonu przed snem”. Temat nazywa sprawę, którą zajmuje się autor, ale nie mówi jeszcze, co autor o niej myśli.

10.Główna myśl tekstu

Najważniejsza informacja lub przesłanie, które autor chce przekazać, np. „Telefon warto odłożyć przed snem, bo jego ekran może utrudniać zasypianie”. Aby ją określić, zapytaj: co autor chce mi powiedzieć o tym temacie? Często pojawia się na początku lub w zakończeniu tekstu.

11.Teza

Główne twierdzenie autora, które uważa on za słuszne i którego broni za pomocą argumentów, np. „W każdej szkole powinien działać klub szachowy”. Teza występuje szczególnie w tekstach publicystycznych i argumentacyjnych.

12.Argument

Uzasadnienie tezy, czyli powód, dla którego warto się z nią zgodzić, np. „Szachy uczą koncentracji i planowania”. Dobry argument odwołuje się do faktów, logiki lub doświadczenia.

13.Przykład

Konkretny przypadek, który ilustruje i wzmacnia argument, np. wynik badania, wydarzenie historyczne, sytuacja z życia. Przykład nie zastępuje argumentu, tylko go potwierdza.

14.Fakt

Informacja, którą można sprawdzić i potwierdzić, np. „Wisła jest najdłuższą rzeką w Polsce”. Fakt pozostaje prawdziwy niezależnie od tego, kto go podaje.

15.Opinia

Pogląd, ocena lub przekonanie autora, np. „Wisła to najpiękniejsza rzeka w Polsce”. Z opinią można się zgodzić albo nie. Opinię zdradzają słowa wartościujące (najlepszy, piękny, okropny) i zwroty typu: moim zdaniem, uważam, sądzę.

16.Słownictwo wartościujące

Wyrazy, które wyrażają ocenę: pozytywną (wspaniały, mądry, cenny) lub negatywną (fatalny, szkodliwy, okropny). Słownictwo neutralne tylko nazywa, nie oceniając. Wartościujące słowa zdradzają opinię autora.

17.Informacja podana wprost

Informacja zapisana w tekście dosłownie, którą wystarczy odszukać, np. data, liczba, nazwa, czyjaś wypowiedź. Zadania na jej odnalezienie zaczynają się często od słów „wypisz z tekstu” albo „podaj, kiedy…”.

18.Informacja podana pośrednio

Informacja, której autor nie wyraził dosłownie, ale która wynika z tekstu: z zestawienia faktów, z doboru słów, z przykładów. Żeby ją odczytać, trzeba połączyć kilka informacji i wyciągnąć wniosek.

19.Wnioskowanie

Dochodzenie do nowej informacji na podstawie tego, co jest w tekście. Przykład: autor pisze, że bilety na koncert sprzedano w godzinę, a przed halą czekały setki osób bez wejściówek. Wniosek: koncert cieszył się ogromnym zainteresowaniem. Wniosek nie może wykraczać poza to, na co pozwala tekst.

20.Intencja nadawcy

Cel, w jakim autor napisał tekst: poinformować, wyjaśnić, przekonać, zachęcić, ostrzec albo skłonić do refleksji. Intencję rozpoznajemy po treści i języku: tekst pełen ocen i apeli do czytelnika ma raczej przekonać niż tylko poinformować.

21.Środki perswazji

Sposoby, którymi autor próbuje przekonać odbiorcę: pytania retoryczne, wykrzyknienia, bezpośrednie zwroty do czytelnika (np. „Zastanów się…”), słownictwo wartościujące, przykłady i odwołania do autorytetów. Ich obecność świadczy, że tekst ma przekonywać.

22.Manipulacja językowa

Nieuczciwe wpływanie na odbiorcę, które ukrywa prawdziwe intencje nadawcy, np. podawanie tylko wybranych faktów, przesadne uogólnienia („wszyscy to robią”), straszenie albo wywoływanie silnych emocji zamiast rzeczowych argumentów.

23.Uzasadnianie odpowiedzi

Podanie dowodu z tekstu na to, co twierdzisz. Możesz przytoczyć cytat (dokładnie, w cudzysłowie) albo przywołać informację własnymi słowami. Uzasadnienie musi wynikać z tekstu, a nie z wiedzy spoza niego.

24.Parafraza

Przekazanie myśli z tekstu własnymi słowami, bez zmiany jej sensu. Przydaje się, gdy uzasadniasz odpowiedź, a cytat byłby zbyt długi.

25.Polecenie „na podstawie tekstu”

Oznacza, że odpowiedź ma wynikać z przeczytanego tekstu, a nie z twojej wiedzy czy opinii. Nawet jeśli wiesz na dany temat więcej, opierasz się tylko na tym, co napisał autor.

26.Typowe polecenia egzaminacyjne

W zadaniach do tekstów nieliterackich często pojawiają się polecenia: „Oceń prawdziwość informacji (P/F)”, „Uzupełnij zdania”, „Wyjaśnij znaczenie sformułowania”, „Określ intencję autora”, „Podaj dwa argumenty”, „Uzasadnij odpowiedź, odwołując się do tekstu”. Każde trzeba wykonać dokładnie, np. podać tyle elementów, ile wskazano.

27.Znaczenie wyrazu z kontekstu

Gdy nie znasz słowa albo ma ono kilka znaczeń, przeczytaj zdania wokół niego. Kontekst, czyli otoczenie wyrazu, pozwala ustalić, w jakim sensie autor go użył. W zdaniu „Szukał swoich korzeni w małej wsi” korzenie oznaczają pochodzenie rodziny.