Budowa wiersza - wers, strofa, rym i podmiot liryczny

1.Wiersz

Utwór zapisany w krótkich linijkach, czyli wersach. Często ma rymy, wyraźny rytm i jest podzielony na strofy.

2.Wers

Jedna linijka wiersza. W zapisie wiersza każdy wers zaczyna się od nowej linii, nawet jeśli zdanie jeszcze się nie skończyło.

3.Strofa (zwrotka)

Grupa wersów oddzielona od innych grup odstępem, czyli pustą linijką. Strofy dzielą wiersz na części, podobnie jak akapity dzielą opowiadanie.

4.Nazwy strof

Strofę nazywamy od liczby wersów: dwuwiersz ma 2 wersy, trójwiersz 3, czterowiersz 4. Czterowiersz jest bardzo częsty w wierszach dla dzieci i w piosenkach.

5.Refren

Wers lub kilka wersów powtarzanych w wierszu, zwykle na końcu każdej strofy. Przykład: „Tak nam dopomóż Bóg!” w „Rocie” Marii Konopnickiej.

6.Rym

Podobne brzmienie końcówek wyrazów, najczęściej na końcu wersów, np. targowy - rozmowy, oprze - koprze (Jan Brzechwa, „Na straganie”).

7.Rymy parzyste (aabb)

Rymują się ze sobą dwa sąsiednie wersy: pierwszy z drugim, trzeci z czwartym. Tak rymuje się m.in. „Na straganie” Jana Brzechwy.

8.Rymy przeplatane (abab)

Rymuje się pierwszy wers z trzecim, a drugi z czwartym. Przykład: zginęła - wzięła oraz żyjemy - odbierzemy w pierwszej zwrotce „Mazurka Dąbrowskiego”.

9.Rymy okalające (abba)

Pierwszy wers rymuje się z czwartym, a drugi z trzecim. Zewnętrzne wersy „okalają”, czyli otaczają, wersy środkowe.

10.Zapis układu rymów literami

Wersy, które się rymują, oznaczamy tą samą małą literą: a, b, c... Dzięki temu widać układ rymów, np. aabb, abab, abba.

11.Sylaba

Część wyrazu, którą wymawiamy jednym otwarciem ust, np. ko-tek, lo-ko-mo-ty-wa. Każda sylaba ma jedną samogłoskę.

12.Jak liczyć sylaby

Liczymy samogłoski: a, ą, e, ę, i, o, ó, u, y. Ile samogłosek, tyle sylab, np. „niebieski” = nie-bie-ski, czyli 3 sylaby, bo „i” przed samogłoską nie tworzy sylaby.

13.Litera „i” przed samogłoską

Gdy „i” stoi przed inną samogłoską, tylko zmiękcza głoskę i nie tworzy osobnej sylaby, np. „się” ma 1 sylabę, „niebo” ma 2 (nie-bo).

14.Akcent w języku polskim

Mocniejsze wymówienie jednej sylaby w wyrazie. W języku polskim pada zwykle na przedostatnią sylabę, np. SZKO-ła, ko-LE-ga, lo-ko-mo-TY-wa.

15.Rytm wiersza

Regularne powtarzanie się elementów utworu: podobnej liczby sylab w wersach, akcentów w podobnych miejscach, rymów i refrenu. Dzięki rytmowi wiersz dobrze się czyta i łatwo go zapamiętać.

16.Liczba sylab w wersie

W wielu wierszach wersy mają tyle samo sylab, co buduje rytm. Np. w „Na straganie” Brzechwy wersy mają po 8 sylab, a w „Panu Tadeuszu” Mickiewicza po 13 sylab.

17.Wiersz rymowany

Wiersz, w którym końcówki wersów się rymują, np. „Kaczka-dziwaczka” i „Na straganie” Jana Brzechwy.

18.Wiersz biały

Wiersz bez rymów. Zachowuje podział na wersy, a jego rytm mogą tworzyć np. podobna długość wersów i powtórzenia.

19.Podmiot liryczny

Osoba mówiąca w wierszu, która wyraża uczucia, myśli i przeżycia. Może to być dziecko, dorosły, a nawet zwierzę lub przedmiot.

20.Podmiot liryczny a autor

Autor to prawdziwy człowiek, który napisał wiersz. Podmiot liryczny to osoba mówiąca w wierszu, wymyślona przez autora. Nie wolno ich utożsamiać.

21.Podmiot liryczny ujawniony

Podmiot liryczny, który mówi o sobie, używając form 1. osoby („ja”, „jestem”, „widzę”). Jeśli tylko opisuje świat i nie mówi o sobie, jest ukryty (nieujawniony).

22.Podmiot liryczny zbiorowy

Podmiot, który mówi w imieniu grupy, używając formy „my”, np. „Nie rzucim ziemi, skąd nasz ród” w „Rocie” Marii Konopnickiej.

23.Adresat utworu

Osoba, zwierzę, rzecz lub pojęcie, do którego zwraca się podmiot liryczny, np. ojczyzna, mama, przyjaciel, czytelnik.

24.Apostrofa

Bezpośredni, uroczysty zwrot do adresata, często z wykrzyknikiem, np. „Litwo! Ojczyzno moja!” w „Panu Tadeuszu” Adama Mickiewicza.