Polski
Synonimy, antonimy i homonimy
Zestaw porządkuje relacje znaczeniowe między wyrazami: synonimy, antonimy, homonimy i wyrazy wieloznaczne. Nauczysz się dobierać słowa do kontekstu i stylu, odczytywać znaczenie wyrazu ze zdania oraz unikać powtórzeń w wypracowaniu i innych tekstach pisanych na egzaminie ósmoklasisty.
1.Synonimy (wyrazy bliskoznaczne)
Wyrazy o takim samym lub bardzo podobnym znaczeniu, np. samochód - auto, szybko - prędko, odważny - dzielny, smutny - przygnębiony.
2.Synonimy różniące się odcieniem znaczenia
Synonimy rzadko znaczą dokładnie to samo. Często różnią się natężeniem cechy, np. duży - wielki - ogromny - olbrzymi albo ładny - piękny - zachwycający.
3.Synonimy różniące się stylem
Synonimy mogą być neutralne, potoczne albo oficjalne: jeść (neutralne) - wcinać (potoczne) - spożywać (oficjalne); pieniądze (neutralne) - kasa (potoczne) - środki finansowe (oficjalne).
4.Synonimy nacechowane emocjonalnie
Niektóre synonimy wyrażają uczucia mówiącego: dziecko (neutralne) - maleństwo, pociecha (czułe) - bachor (pogardliwe). To przykład słownictwa wartościującego.
5.Dobór synonimu do kontekstu
Nie każdy synonim pasuje do każdego zdania. Mówimy „wielki pisarz” (czyli wybitny), ale „duży pokój”; „gruby zeszyt”, ale nie „otyły zeszyt”.
6.Antonimy (wyrazy przeciwstawne)
Wyrazy o przeciwnym znaczeniu, np. dzień - noc, ciepły - zimny, kupić - sprzedać, przyjaciel - wróg.
7.Budowa antonimów
Antonimy mogą mieć zupełnie różne rdzenie (dobry - zły, wysoki - niski) albo powstawać przez dodanie przedrostka „nie-” (szczęśliwy - nieszczęśliwy, uprzejmy - nieuprzejmy).
8.Antonimy zależne od znaczenia
Wyraz o kilku znaczeniach ma różne antonimy w różnych połączeniach: stary samochód - nowy samochód, stary człowiek - młody człowiek; ostry nóż - tępy nóż, ostra papryka - łagodna papryka.
9.Antonimy wśród czasowników
Często nazywają czynności przeciwne: otwierać - zamykać, wchodzić - wychodzić, kupować - sprzedawać, pamiętać - zapominać.
10.Wyrazy bez antonimów
Nie każdy wyraz ma antonim. Zwykle nie mają go nazwy przedmiotów, roślin i zwierząt, np. rower, stół, lipa, kot.
11.Homonimy
Wyrazy, które tak samo brzmią i tak samo się je zapisuje, ale mają zupełnie różne, niezwiązane ze sobą znaczenia, często też różne pochodzenie, np. lama, bal, para.
12.Homonim „lama”
Lama to zwierzę z Ameryki Południowej, krewniak wielbłąda, a także buddyjski mnich i nauczyciel w Tybecie. Te dwa znaczenia nie mają ze sobą nic wspólnego.
13.Homonim „bal”
Bal to wielka zabawa taneczna (bal karnawałowy) albo gruby, długi kawał pnia drzewa używany w budownictwie (dębowy bal).
14.Homonim „para”
Para to dwie osoby lub dwie rzeczy tworzące całość (para butów, para tancerzy) albo woda w postaci gazu (para wodna).
15.Homofony
Wyrazy, które brzmią tak samo, ale inaczej się je zapisuje i mają różne znaczenia, np. może - morze, buk - Bóg, kod - kot.
16.Wyraz wieloznaczny
Jeden wyraz, który ma kilka znaczeń powiązanych ze sobą, najczęściej przez podobieństwo kształtu, położenia lub funkcji, np. ucho (człowieka, igielne, garnka), skrzydło (ptaka, samolotu, budynku), korona (króla, drzewa).
17.Wieloznaczność - „zebra”
Zebra to pasiaste zwierzę z Afryki, ale też przejście dla pieszych - nazwane tak, bo jego białe pasy przypominają paski zebry.
18.Wieloznaczność - „klucz”
Klucz do zamka, klucz wiolinowy w zapisie nutowym, klucz żurawi (ptaki lecące w szyku), klucz odpowiedzi do testu. O tym, które znaczenie wchodzi w grę, decyduje zdanie.
19.Homonim a wyraz wieloznaczny
Znaczenia wyrazu wieloznacznego łączy jakieś podobieństwo (korona króla i korona drzewa są na samej górze), a znaczenia homonimów są zupełnie niezależne (lama - zwierzę i lama - mnich).
20.Kontekst
Zdanie, tekst lub sytuacja, w których pojawia się wyraz. To kontekst pozwala ustalić, o które znaczenie wyrazu wieloznacznego lub homonimu chodzi, np. w zdaniu „Zapięłam zamek w kurtce” chodzi o zamek błyskawiczny, a nie o budowlę.
21.Unikanie powtórzeń
Powtarzający się wyraz zastępujemy synonimem, zaimkiem (on, ten, jego) albo określeniem opisowym, np. pies - czworonóg - mój pupil - on.
22.Określenie opisowe zamiast nazwy
Zamiast powtarzać nazwę, można użyć określenia wskazującego tę samą osobę lub rzecz, np. Warszawa - stolica Polski, Adam Mickiewicz - autor „Pana Tadeusza”, Wisła - najdłuższa polska rzeka.
23.Słownik synonimów
Słownik, w którym przy danym wyrazie podano wyrazy bliskoznaczne. Pomaga urozmaicić tekst, ale wybrany synonim zawsze trzeba sprawdzić w kontekście zdania.
24.Precyzja słownictwa w wypracowaniu
Zamiast ogólnych i potocznych słów (fajny, rzecz, robić) warto użyć dokładniejszych: ciekawy, zabawny, wartościowy; przedmiot, sprawa; wykonywać, przygotowywać. Bogate i trafne słownictwo jest doceniane w ocenie wypracowania.
Notatka
Synonimy - wyrazy bliskoznaczne
to wyrazy o takim samym lub bardzo podobnym znaczeniu, np. samochód - auto, odważny - dzielny, smutny - przygnębiony. Rzadko są całkowicie wymienne, bo różnią się:
- natężeniem cechy: duży - wielki - ogromny - olbrzymi,
- stylem: jeść (neutralne) - wcinać (potoczne) - spożywać (oficjalne),
- zabarwieniem emocjonalnym: dziecko (neutralne) - maleństwo (czułe) - bachor (pogardliwe).
Dobór synonimu zależy od zdania, odbiorcy i sytuacji. Mówimy „wielki pisarz”, ale „duży pokój”, a w oficjalnym piśmie wybieramy słowa neutralne lub oficjalne zamiast potocznych.
Przykład
Do kolegi: „Wcinamy obiad i lecimy na boisko!”; w sprawozdaniu: „Uczestnicy spożyli obiad o godzinie 14.00”.
Antonimy - wyrazy przeciwstawne
to wyrazy o przeciwnym znaczeniu, np. dzień - noc, ciepły - zimny, wejść - wyjść, przyjaciel - wróg. Mogą mieć zupełnie różne rdzenie (dobry - zły) albo powstawać przez dodanie przedrostka nie- (szczęśliwy - nieszczęśliwy).
Wyraz o kilku znaczeniach ma różne antonimy w różnych połączeniach:
- stary samochód - nowy samochód, stary człowiek - młody człowiek,
- ostry nóż - tępy nóż, ostra papryka - łagodna papryka,
- świeży chleb - czerstwy chleb, świeża ryba - nieświeża ryba.
Nie każdy wyraz ma antonim - zwykle nie mają go nazwy przedmiotów, roślin i zwierząt, np. rower, lipa, kot.
Homonimy i homofony
to wyrazy o identycznym brzmieniu i zapisie, ale o zupełnie różnych, niezwiązanych znaczeniach. Często mają też różne pochodzenie. Przykłady:
- lama
- zwierzę z Ameryki Południowej i buddyjski mnich z Tybetu
- bal
- zabawa taneczna i gruby kawał pnia drzewa
- para
- dwie osoby lub rzeczy i woda w postaci gazu.
Podobnym zjawiskiem są , czyli wyrazy, które brzmią tak samo, ale inaczej się je zapisuje: może - morze, buk - Bóg, kod - kot. W mowie rozróżnia je tylko , a w piśmie także ortografia - dlatego tak ważne jest poprawne pisanie.
Wyrazy wieloznaczne i rola kontekstu
to jeden wyraz o kilku znaczeniach, które łączy jakieś podobieństwo: kształtu, położenia lub funkcji. Ucho człowieka, ucho igielne i ucho garnka są do siebie podobne kształtem; korona króla i korona drzewa znajdują się na samej górze; zebra-zwierzę i zebra-przejście mają pasy.
O tym, które znaczenie wyrazu wieloznacznego lub homonimu zostało użyte, decyduje kontekst, czyli zdanie, tekst lub sytuacja. W zdaniu „Nad polem przeleciał klucz żurawi” nikt nie pomyśli o kluczu do drzwi.
Ważne
Znaczenia wyrazu wieloznacznego są ze sobą powiązane, a znaczenia homonimów - nie. Gdy potrafisz wskazać podobieństwo między znaczeniami, masz do czynienia z wyrazem wieloznacznym.
Jak unikać powtórzeń i trafnie dobierać słowa
W wypracowaniu powtórzenia tego samego wyrazu męczą czytelnika i obniżają ocenę języka. Można ich uniknąć, stosując:
synonimy
zaimki
określenia opisowe
Zamiast słów ogólnych i potocznych (fajny, rzecz, robić) wybieraj dokładniejsze: ciekawy, wartościowy, przedmiot, sprawa, przygotowywać. Pomocny jest , ale każdy znaleziony wyraz sprawdź w zdaniu, bo nie wszystkie synonimy pasują do każdego kontekstu.
Zapamiętaj
Dobre słowo to takie, które pasuje do znaczenia zdania, do odbiorcy i do stylu całego tekstu.
W skrócie
Pojęcia z fiszek
Podcast
Ładuję…
Karty pracy
Ćwiczenia do wydruku na ten temat
Synonimy, antonimy i homonimy - relacje między wyrazamiKlasy 6-8
Otwórz kartę pracyQuizy w tym zestawie
30 pytań w 3 etapach
Etap 1
12 fiszek · 10 pytań
Etap 2
5 fiszek · 10 pytań
Etap 3
7 fiszek · 10 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Sprawdzam sprawdzian…
Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
40 fiszek uczy się 12
uczy się 4
16 fiszek
20 fiszek uczy się 1
14 fiszek uczy się 1
40 fiszek uczy się 10
Wyszukiwarka
Szukasz czegoś innego?
Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.
