Synonimy, antonimy i homonimy

1.Synonimy (wyrazy bliskoznaczne)

Wyrazy o takim samym lub bardzo podobnym znaczeniu, np. samochód - auto, szybko - prędko, odważny - dzielny, smutny - przygnębiony.

2.Synonimy różniące się odcieniem znaczenia

Synonimy rzadko znaczą dokładnie to samo. Często różnią się natężeniem cechy, np. duży - wielki - ogromny - olbrzymi albo ładny - piękny - zachwycający.

3.Synonimy różniące się stylem

Synonimy mogą być neutralne, potoczne albo oficjalne: jeść (neutralne) - wcinać (potoczne) - spożywać (oficjalne); pieniądze (neutralne) - kasa (potoczne) - środki finansowe (oficjalne).

4.Synonimy nacechowane emocjonalnie

Niektóre synonimy wyrażają uczucia mówiącego: dziecko (neutralne) - maleństwo, pociecha (czułe) - bachor (pogardliwe). To przykład słownictwa wartościującego.

5.Dobór synonimu do kontekstu

Nie każdy synonim pasuje do każdego zdania. Mówimy „wielki pisarz” (czyli wybitny), ale „duży pokój”; „gruby zeszyt”, ale nie „otyły zeszyt”.

6.Antonimy (wyrazy przeciwstawne)

Wyrazy o przeciwnym znaczeniu, np. dzień - noc, ciepły - zimny, kupić - sprzedać, przyjaciel - wróg.

7.Budowa antonimów

Antonimy mogą mieć zupełnie różne rdzenie (dobry - zły, wysoki - niski) albo powstawać przez dodanie przedrostka „nie-” (szczęśliwy - nieszczęśliwy, uprzejmy - nieuprzejmy).

8.Antonimy zależne od znaczenia

Wyraz o kilku znaczeniach ma różne antonimy w różnych połączeniach: stary samochód - nowy samochód, stary człowiek - młody człowiek; ostry nóż - tępy nóż, ostra papryka - łagodna papryka.

9.Antonimy wśród czasowników

Często nazywają czynności przeciwne: otwierać - zamykać, wchodzić - wychodzić, kupować - sprzedawać, pamiętać - zapominać.

10.Wyrazy bez antonimów

Nie każdy wyraz ma antonim. Zwykle nie mają go nazwy przedmiotów, roślin i zwierząt, np. rower, stół, lipa, kot.

11.Homonimy

Wyrazy, które tak samo brzmią i tak samo się je zapisuje, ale mają zupełnie różne, niezwiązane ze sobą znaczenia, często też różne pochodzenie, np. lama, bal, para.

12.Homonim „lama”

Lama to zwierzę z Ameryki Południowej, krewniak wielbłąda, a także buddyjski mnich i nauczyciel w Tybecie. Te dwa znaczenia nie mają ze sobą nic wspólnego.

13.Homonim „bal”

Bal to wielka zabawa taneczna (bal karnawałowy) albo gruby, długi kawał pnia drzewa używany w budownictwie (dębowy bal).

14.Homonim „para”

Para to dwie osoby lub dwie rzeczy tworzące całość (para butów, para tancerzy) albo woda w postaci gazu (para wodna).

15.Homofony

Wyrazy, które brzmią tak samo, ale inaczej się je zapisuje i mają różne znaczenia, np. może - morze, buk - Bóg, kod - kot.

16.Wyraz wieloznaczny

Jeden wyraz, który ma kilka znaczeń powiązanych ze sobą, najczęściej przez podobieństwo kształtu, położenia lub funkcji, np. ucho (człowieka, igielne, garnka), skrzydło (ptaka, samolotu, budynku), korona (króla, drzewa).

17.Wieloznaczność - „zebra”

Zebra to pasiaste zwierzę z Afryki, ale też przejście dla pieszych - nazwane tak, bo jego białe pasy przypominają paski zebry.

18.Wieloznaczność - „klucz”

Klucz do zamka, klucz wiolinowy w zapisie nutowym, klucz żurawi (ptaki lecące w szyku), klucz odpowiedzi do testu. O tym, które znaczenie wchodzi w grę, decyduje zdanie.

19.Homonim a wyraz wieloznaczny

Znaczenia wyrazu wieloznacznego łączy jakieś podobieństwo (korona króla i korona drzewa są na samej górze), a znaczenia homonimów są zupełnie niezależne (lama - zwierzę i lama - mnich).

20.Kontekst

Zdanie, tekst lub sytuacja, w których pojawia się wyraz. To kontekst pozwala ustalić, o które znaczenie wyrazu wieloznacznego lub homonimu chodzi, np. w zdaniu „Zapięłam zamek w kurtce” chodzi o zamek błyskawiczny, a nie o budowlę.

21.Unikanie powtórzeń

Powtarzający się wyraz zastępujemy synonimem, zaimkiem (on, ten, jego) albo określeniem opisowym, np. pies - czworonóg - mój pupil - on.

22.Określenie opisowe zamiast nazwy

Zamiast powtarzać nazwę, można użyć określenia wskazującego tę samą osobę lub rzecz, np. Warszawa - stolica Polski, Adam Mickiewicz - autor „Pana Tadeusza”, Wisła - najdłuższa polska rzeka.

23.Słownik synonimów

Słownik, w którym przy danym wyrazie podano wyrazy bliskoznaczne. Pomaga urozmaicić tekst, ale wybrany synonim zawsze trzeba sprawdzić w kontekście zdania.

24.Precyzja słownictwa w wypracowaniu

Zamiast ogólnych i potocznych słów (fajny, rzecz, robić) warto użyć dokładniejszych: ciekawy, zabawny, wartościowy; przedmiot, sprawa; wykonywać, przygotowywać. Bogate i trafne słownictwo jest doceniane w ocenie wypracowania.