Zapożyczenia, archaizmy i neologizmy

1.Wyrazy rodzime

Wyrazy, które od dawna należą do polszczyzny i nie zostały przejęte z innych języków, np. matka, dom, woda, ręka, głowa. Wiele z nich ma podobne odpowiedniki w innych językach słowiańskich.

2.Zapożyczenie

Wyraz przejęty z innego języka, np. komputer (z angielskiego), fotel (z francuskiego), ratusz (z niemieckiego). Zapożyczenia trafiają do polszczyzny dzięki kontaktom między narodami.

3.Zapożyczenie spolszczone

Wyraz obcy dostosowany do polszczyzny: ma polską pisownię i wymowę oraz odmienia się jak wyrazy rodzime, np. mecz (ang. match), lider (ang. leader), biznes (ang. business), szofer (fr. chauffeur).

4.Zapożyczenie niespolszczone

Wyraz lub wyrażenie obce, które zachowało oryginalną pisownię i zwykle też obcą wymowę, np. fair play, show, hobby, à propos, status quo. Często się nie odmienia.

5.Internacjonalizm

Wyraz występujący w podobnej postaci i o tym samym znaczeniu w wielu językach, np. telefon, radio, hotel, teatr, muzeum, demokracja. Zwykle ma źródło greckie lub łacińskie albo nazywa nowy wynalazek.

6.Zapożyczenia z łaciny

Łacina przez wieki była językiem Kościoła, nauki, szkoły i urzędów, dlatego pochodzi z niej wiele wyrazów, np. lekcja, egzamin, dyrektor, kolega, konstytucja.

7.Zapożyczenia z greki

Z greki, często za pośrednictwem łaciny, przyszły nazwy związane z nauką, kulturą i życiem publicznym, np. teatr, demokracja, filozofia, gramatyka.

8.Zapożyczenia z niemieckiego

Wiele z nich weszło do polszczyzny w średniowieczu, gdy w miastach osiedlali się niemieccy mieszczanie i rzemieślnicy, np. ratusz, rynek, burmistrz, dach, cegła, szuflada.

9.Zapożyczenia z francuskiego

Najwięcej przybyło ich w XVIII i XIX wieku, gdy francuski był językiem elit i mody, np. bagaż, fotel, plaża, makijaż, biżuteria, bukiet.

10.Zapożyczenia z włoskiego

Dotyczą m.in. kuchni i muzyki, np. kalafior, makaron, pomidor, opera, sopran. Według tradycji wiele warzyw rozpowszechniło się w Polsce w XVI wieku dzięki królowej Bonie - stąd nazwa „włoszczyzna”.

11.Zapożyczenia z angielskiego

Najwięcej nowych zapożyczeń pochodzi dziś z angielskiego. Dotyczą techniki, internetu, sportu i rozrywki, np. komputer, smartfon, mecz, trener, weekend, hobby.

12.Przyczyny zapożyczeń

Wyrazy obce przejmujemy, gdy trzeba nazwać nowe rzeczy i zjawiska (wynalazki, potrawy, dyscypliny sportu), dzięki kontaktom handlowym, politycznym i kulturalnym, a czasem z mody na dany język.

13.Archaizm

Wyraz, jego forma lub znaczenie, które wyszły z użycia albo są dziś używane rzadko, np. białogłowa (kobieta), jeno (tylko). Spotykamy je w dawnych tekstach i w utworach przywołujących przeszłość.

14.Archaizm leksykalny

Cały wyraz wyszedł z użycia i zastąpił go inny: białogłowa, niewiasta (kobieta), lico (twarz), azali (czy), rychło (wcześnie, szybko).

15.Archaizm fonetyczny

Wyraz znany także dziś, ale dawniej inaczej wymawiany i zapisywany, np. barzo (dziś: bardzo).

16.Archaizm fleksyjny

Dawna forma odmiany wyrazu, np. mię (dziś: mnie), z sąsiady (dziś: z sąsiadami).

17.Archaizm słowotwórczy

Wyraz o tym samym rdzeniu co współczesny, ale zbudowany za pomocą innego formantu, np. wzajem (dziś: wzajemnie).

18.Archaizm znaczeniowy

Wyraz, który nadal istnieje, ale dawniej miał inne znaczenie, np. wesele dawniej oznaczało „radość”, a dziś oznacza uroczystość ślubną.

19.Historyzm

Nazwa przedmiotu, urzędu lub zjawiska, które dziś już nie istnieją lub nie są używane, np. kontusz, żupan, halabarda, pańszczyzna. Historyzm nazywa rzecz, która zniknęła, a archaizm - rzecz istniejącą, którą dziś nazywamy inaczej.

20.Rola archaizmów w tekście

Archaizmy pozwalają oddać klimat dawnych czasów, charakteryzują postacie i nadają wypowiedzi podniosły albo żartobliwy ton. W dawnych utworach spotkamy np. zwroty grzecznościowe „waćpan”, „waszmość”.

21.Neologizm

Nowy wyraz albo nowe znaczenie znanego wyrazu. Powstaje, gdy trzeba nazwać coś nowego, albo gdy autor chce wyrazić coś w oryginalny sposób.

22.Neologizm - nowa nazwa

Wyraz utworzony niedawno, by nazwać nowe zjawisko lub przedmiot, np. wyszukiwarka, esemes, esemesować, blogerka. Często powstaje od zapożyczenia: blog - bloger - blogerka.

23.Neologizm znaczeniowy

Znany wyraz, który zyskał nowe znaczenie: mysz (urządzenie do obsługi komputera), okno (w programie komputerowym), wirus (komputerowy), chmura (miejsce przechowywania plików w internecie).

24.Neologizm artystyczny

Wyraz wymyślony przez pisarza lub poetę, by stworzyć niezwykły obraz, nastrój albo świat przedstawiony. Słynął z takich słów Bolesław Leśmian, twórca ballady „Dusiołek”.

25.Przyczyny zmian w słownictwie

Słownictwo zmienia się razem z życiem ludzi: rozwój techniki i nauki wymaga nowych nazw, kontakty z innymi krajami przynoszą zapożyczenia, a gdy znikają dawne przedmioty i obyczaje, ich nazwy wychodzą z użycia.

26.Jak rozpoznać typ wyrazu w tekście

Zapożyczenie zdradza obca pisownia lub budowa albo informacja o pochodzeniu w słowniku. Archaizm brzmi staro i ma współczesny odpowiednik (lico - twarz). Neologizm nazywa coś nowego albo zaskakuje nowością. W razie wątpliwości sięgnij do słownika języka polskiego lub wyrazów obcych.