Głoski, litery i sylaby

1.Głoska

Najmniejsza część wyrazu, którą słyszymy i wymawiamy. Z głosek składa się mowa, np. wyraz „dom” to trzy głoski: [d], [o], [m].

2.Litera

Znak graficzny, którym zapisujemy głoski. Litery czytamy i piszemy, a ułożone w ustalonej kolejności tworzą alfabet.

3.Alfabet polski

Zbiór liter ułożonych w stałej kolejności. Polski alfabet ma 32 litery: a, ą, b, c, ć, d, e, ę, f, g, h, i, j, k, l, ł, m, n, ń, o, ó, p, r, s, ś, t, u, w, y, z, ź, ż. Litery q, v, x spotykamy tylko w wyrazach obcych.

4.Dwuznak

Dwie litery oznaczające jedną głoskę: ch, cz, dz, dź, dż, rz, sz. Np. wyraz „szafa” ma 5 liter, ale tylko 4 głoski: [sz], [a], [f], [a].

5.Samogłoski

Głoski wymawiane swobodnie, bez przeszkód w jamie ustnej: a, ą, e, ę, i, o, u (zapisywane też jako ó), y. Każda sylaba ma jedną samogłoskę.

6.Samogłoski nosowe

Samogłoski ą i ę, przy których wymawianiu powietrze uchodzi częściowo przez nos, np. w wyrazach „wąż”, „gęś”. Pozostałe samogłoski to samogłoski ustne.

7.Spółgłoski

Głoski, przy których wymawianiu powietrze napotyka przeszkodę, np. wargi, zęby albo język. Same nie tworzą sylaby. Przykłady: b, d, k, m, s, sz, rz.

8.Jedna głoska - różna pisownia

Niektóre głoski zapisujemy na dwa sposoby: [u] jako u lub ó (ul, góra), [ż] jako ż lub rz (żaba, rzeka), [ch] jako ch lub h (chata, herbata). Brzmią tak samo, dlatego pisownię trzeba zapamiętać lub sprawdzić.

9.Liczba liter a liczba głosek

Litery liczymy w zapisie, a głoski w wymowie. Dwuznak to 2 litery, ale 1 głoska, a „i” przed samogłoską jest literą, lecz nie osobną głoską. Np. „szkoła”: 6 liter, 5 głosek; „siano”: 5 liter, 4 głoski; „kot”: 3 litery, 3 głoski.

10.Sylaba

Część wyrazu, którą wymawiamy jednym tchem, np. ma-ma, ro-wer, cze-ko-la-da. Każda sylaba zawiera jedną samogłoskę.

11.Liczenie sylab

W wyrazie jest tyle sylab, ile samogłosek. Nie liczymy litery „i”, która tylko zmiękcza głoskę: „nie-bo” i „sia-no” mają po 2 sylaby, a „chrząszcz” tylko 1.

12.Wyraz jednosylabowy

Wyraz złożony z jednej sylaby, np. dom, kot, pies, chleb, ćma. Takich wyrazów nie dzielimy przy przenoszeniu do następnej linijki.

13.Przenoszenie wyrazów

Gdy wyraz nie mieści się w linijce, dzielimy go zgodnie z podziałem na sylaby, a na końcu linijki stawiamy łącznik: ro-wer, szko-ła, czeko-lada.

14.Zasady przenoszenia

Nie rozdzielamy dwuznaków (szko-ła, nie: s-zkoła), nie zostawiamy na końcu linijki ani nie przenosimy pojedynczej litery (nie: o-gród), nie oddzielamy „i” od głoski, którą zmiękcza (sia-no), i nie dzielimy wyrazów jednosylabowych.

15.Głoski miękkie

Głoski wymawiane z językiem uniesionym w stronę podniebienia: ś, ź, ć, dź, ń. Miękkie są też spółgłoski zmiękczone przez „i”, np. w wyrazach pies, biały, miasto, kino.

16.Zapis głosek miękkich

Głoski ś, ź, ć, dź, ń zapisujemy z kreską na końcu wyrazu i przed spółgłoską (koń, łoś, ćma, śmiech), a przed samogłoską za pomocą litery „i”: siano, ziarno, ciasto, dzieci, niebo.

17.„i” jako znak zmiękczenia

Gdy po „i” stoi inna samogłoska, „i” nie jest osobną głoską, tylko oznacza miękkość poprzedniej spółgłoski: siano [śano], ciocia [ćoća], niebo [ńebo]. Takie „i” nie tworzy też sylaby.

18.„i” jako samogłoska

Gdy po „i” stoi spółgłoska albo gdy „i” kończy wyraz, jest ono samogłoską i jednocześnie zmiękcza poprzednią spółgłoskę: zima [źima], kino, nici [ńići].

19.Głoski twarde

Spółgłoski, które nie są miękkie, np. p, b, t, d, s, z, n, r, ł, k, g, ch, c, dz. Twarde są też sz, ż (rz), cz, dż.

20.Pisownia po cz, sz, ż, rz, dż

Te głoski są twarde, dlatego w polskich wyrazach piszemy po nich „y”, a nie „i”: czysty, szyba, żyto, grzyb.

21.Głoski dźwięczne

Głoski, przy których wymawianiu drgają wiązadła głosowe: wszystkie samogłoski oraz spółgłoski b, d, g, w, z, ź, ż (rz), dz, dź, dż, m, n, ń, l, ł, r, j.

22.Głoski bezdźwięczne

Głoski wymawiane bez drgania wiązadeł głosowych: p, t, k, f, s, ś, sz, c, ć, cz, ch (h).

23.Pary głosek dźwięcznych i bezdźwięcznych

Wiele spółgłosek tworzy pary: b - p, d - t, g - k, w - f, z - s, ź - ś, ż - sz, dz - c, dź - ć, dż - cz. Głoski z pary różnią się tylko tym, czy wiązadła głosowe drgają.

24.Spółgłoski bez pary

Spółgłoski m, n, ń, l, ł, r, j są zawsze dźwięczne i nie mają bezdźwięcznych odpowiedników.

25.Głoska dźwięczna na końcu wyrazu

Na końcu wyrazu głoskę dźwięczną często wymawiamy jak bezdźwięczną: chleb brzmi [chlep], ogród - [ogrut]. Pisownię sprawdzamy, odmieniając wyraz: chleba, ogrodu.

26.Analiza wyrazu „dziadek”

7 liter (d, z, i, a, d, e, k), 5 głosek ([dź], [a], [d], [e], [k]) i 2 sylaby (dzia-dek). Pierwsza głoska [dź] jest miękka i dźwięczna.