Fonetyka - upodobnienia, uproszczenia i akcent

1.Zapis a wymowa

Pismo nie zawsze oddaje brzmienie wyrazu. Jedną głoskę zapisujemy na kilka sposobów (u i ó, ż i rz, ch i h), litera „i” bywa tylko znakiem miękkości (siano [śano]), a sąsiednie głoski wpływają na siebie (łódka [łutka]). W zapisie fonetycznym, w nawiasach kwadratowych, piszemy wyraz tak, jak go słyszymy.

2.Głoski dźwięczne

Głoski, przy których wymawianiu drgają wiązadła głosowe. Są to wszystkie samogłoski oraz spółgłoski b, d, g, w, z, ź, ż (rz), dz, dź, dż, a także m, n, ń, l, ł, r, j.

3.Głoski bezdźwięczne

Głoski wymawiane bez drgania wiązadeł głosowych: p, t, k, f, s, ś, sz, c, ć, cz, ch (h).

4.Pary głosek dźwięcznych i bezdźwięcznych

Większość spółgłosek tworzy pary różniące się tylko dźwięcznością: b - p, d - t, g - k, w - f, z - s, ź - ś, ż (rz) - sz, dz - c, dź - ć, dż - cz. Właśnie te głoski zmieniają się w wymowie pod wpływem sąsiadów.

5.Spółgłoski m, n, ń, l, ł, r, j

Spółgłoski zawsze dźwięczne, które nie mają bezdźwięcznych odpowiedników. Nie zamieniają się w wymowie w inne głoski i nie udźwięczniają sąsiednich głosek, np. w wyrazie „lampa” wymowa jest zgodna z zapisem: [lampa].

6.Upodobnienie

Zmiana głoski pod wpływem sąsiedniej głoski, która ułatwia wymowę. W polszczyźnie upodobnienia dotyczą najczęściej dźwięczności: głoska staje się dźwięczna albo bezdźwięczna, tak jak jej sąsiadka.

7.Ubezdźwięcznienie

Wymawianie głoski dźwięcznej jak jej bezdźwięcznej pary, np. łódka [łutka], ławka [łafka], łyżka [łyszka], chleb [chlep].

8.Udźwięcznienie

Wymawianie głoski bezdźwięcznej jak jej dźwięcznej pary pod wpływem następnej głoski dźwięcznej, np. prośba [proźba], liczba [lidżba], także [tagże], jakby [jagby].

9.Upodobnienie wsteczne

Głoska upodabnia się do głoski, która stoi PO niej. Np. w wyrazie „babka” [bapka] b traci dźwięczność przed bezdźwięcznym k, a w wyrazie „prośba” [proźba] ś staje się dźwięczne przed b. To najczęstszy kierunek upodobnień w polszczyźnie.

10.Upodobnienie postępowe

Głoska upodabnia się do głoski, która stoi PRZED nią. W polszczyźnie dotyczy głównie w oraz rz po spółgłosce bezdźwięcznej: kwiat [kfiat], twój [tfuj], trzy [tszy], przy [pszy], krzesło [kszesło].

11.Ubezdźwięcznienie na końcu wyrazu

Spółgłoska dźwięczna na końcu wyrazu wymawianego przed pauzą brzmi jak bezdźwięczna: chleb [chlep], nóż [nusz], róg [ruk], wóz [wus], grzyb [gżyp]. Dlatego „kod” i „kot” brzmią tak samo: [kot].

12.Jak sprawdzić pisownię mimo upodobnienia

Odmień wyraz albo znajdź wyraz pokrewny, w którym po wątpliwej głosce stoi samogłoska - wtedy usłyszysz ją wyraźnie: chleb - chleba, róg - rogi, babka - babeczka, ławka - ławeczka.

13.Uproszczenie grupy spółgłoskowej

Pominięcie w wymowie jednej spółgłoski z grupy kilku spółgłosek stojących obok siebie, bo trudno wymówić je wszystkie. Najczęściej zanika ł: jabłko [japko], mógł [muk], szedł [szet], przyszedł [pszyszet].

14.Wymowa wyrazu „jabłko”

Mówimy [japko]. Zachodzą tu dwa zjawiska: uproszczenie grupy spółgłoskowej (zanika ł) oraz ubezdźwięcznienie wsteczne (b przed bezdźwięcznym k brzmi jak p).

15.Samogłoski nosowe ą i ę w wymowie

Przed p i b wymawiamy je jak [om], [em]: ząb [zomp], dęby [demby]. Przed t i d - jak [on], [en]: kąt [kont], mądry [mondry], pęd [pent]. Przed l i ł tracą nosowość: wziął [wźoł], zaczęli [zaczeli].

16.Akcent wyrazowy

Mocniejsze, wyraźniejsze wymówienie jednej sylaby w wyrazie. W polszczyźnie akcent jest stały: o jego miejscu decyduje reguła i kilka wyjątków, a nie znaczenie wyrazu.

17.Główna zasada akcentu w języku polskim

Akcent pada na drugą sylabę od końca, czyli przedostatnią: RO-wer, pa-PU-ga, ze-SZY-ty, te-le-WI-zor. Aby go wskazać, podziel wyraz na sylaby i licz je od końca.

18.Akcent w czasie przeszłym (1. i 2. osoba liczby mnogiej)

Wyjątek: akcent pada na trzecią sylabę od końca, np. BY-li-śmy, czy-TA-li-śmy, zro-BI-li-ście, po-je-CHA-li-śmy. W starannej wymowie unikamy akcentu na „li” (czy-ta-LI-śmy).

19.Akcent w trybie przypuszczającym (liczba pojedyncza i 3. osoba liczby mnogiej)

Akcent pada na trzecią sylabę od końca: ZRO-bił-bym, czy-TA-ła-byś, po-JE-chał-by, zro-BI-li-by.

20.Akcent na czwartej sylabie od końca

Pada w 1. i 2. osobie liczby mnogiej trybu przypuszczającego: zro-BI-li-by-śmy, czy-TA-li-by-ście, po-je-CHA-li-by-śmy.

21.Wyrazy zakończone na -yka i -ika

Wyrazy pochodzenia greckiego i łacińskiego, często nazwy nauk, mają w starannej wymowie akcent na trzeciej sylabie od końca: ma-te-MA-ty-ka, FI-zy-ka, MU-zy-ka, gra-MA-ty-ka, po-LI-ty-ka.

22.Liczebniki z akcentem na trzeciej sylabie od końca

W starannej wymowie wyjątkiem są też liczebniki: CZTE-ry-sta, SIE-dem-set, O-siem-set, DZIE-więć-set.

23.Akcent na ostatniej sylabie

Mają go skrótowce czytane jako nazwy liter: PKP [pe-ka-PE], AGD [a-gie-DE], ONZ [o-en-ZET]. Akcent pada wtedy na nazwę ostatniej litery skrótu.

24.Wyrazy jednosylabowe a akcent

Krótkie wyrazy jednosylabowe często nie mają własnego akcentu i łączą się z sąsiednim wyrazem, np. „nie” z jednosylabowym czasownikiem: NIE wiem, NIE mam, albo przyimek z zaimkiem: DLA mnie.