„Dziady” cz. III - bohaterowie, sceny i problematyka

1.Autor i czas powstania

Adam Mickiewicz napisał „Dziady” cz. III w Dreźnie w 1832 roku, po upadku powstania listopadowego. Utwór dotyczy jednak wcześniejszych wydarzeń z Wilna z lat 1823-1824.

2.Geneza utworu

Proces filomatów i filaretów w Wilnie (1823-1824). Carskie władze aresztowały członków tajnych związków studenckich. Mickiewicz był więziony w klasztorze bazylianów, a potem zesłany w głąb Rosji.

3.Filomaci i filareci

Tajne związki studentów Uniwersytetu Wileńskiego. Łączyły naukę, przyjaźń i patriotyzm. Mickiewicz należał do filomatów. Za działalność wielu z nich trafiło do więzienia i na zesłanie.

4.Nowosilcow (Senator)

Carski urzędnik, który prowadził śledztwo przeciw młodzieży wileńskiej. W dramacie jest okrutny i cyniczny, a zarazem służalczy wobec cara i tchórzliwy.

5.Miejsce akcji

Wilno (więzienie w klasztorze bazylianów, dom Senatora), Warszawa (Salon warszawski), dom wiejski pod Lwowem oraz cmentarz. Częste zmiany miejsc to cecha dramatu romantycznego.

6.Budowa utworu

Dramat poprzedza dedykacja dla przyjaciół, którzy zmarli na zesłaniu, oraz przedmowa. Składa się z prologu i dziewięciu scen, a dołączony jest do niego „Ustęp” - cykl wierszy o Rosji.

7.Gustaw umarł, narodził się Konrad

Słowa (po łacinie), które więzień zapisuje na ścianie celi w prologu, z datą 1 listopada 1823 roku. Oznaczają przemianę bohatera: z nieszczęśliwego kochanka w poetę i patriotę.

8.Przemiana Gustawa w Konrada

Gustaw (z IV części „Dziadów”) cierpiał z powodu nieszczęśliwej miłości i myślał głównie o sobie. Konrad to poeta, który cierpi za cały naród i chce walczyć o jego szczęście.

9.Konrad

Główny bohater, poeta i więzień. Samotny, wybitny, dumny i zbuntowany. Kocha ojczyznę ponad wszystko i czuje się odpowiedzialny za cierpienia narodu. To przykład bohatera romantycznego.

10.Scena więzienna (scena I)

W wigilię Bożego Narodzenia więźniowie spotykają się w celi Konrada. Opowiadają o prześladowaniach, m.in. Sobolewski o kibitkach wywożących młodzież na Sybir. Konrad śpiewa pieśń zemsty.

11.Wielka Improwizacja

Monolog Konrada ze sceny II. Poeta czuje się równy Bogu i żąda władzy nad duszami ludzi („rządu dusz”), by uszczęśliwić naród. Oskarża Boga, że nie kocha ludzi. Na końcu jest o krok od bluźnierstwa - słowo „carem” wypowiada za niego diabeł, a Konrad mdleje.

12.„Nazywam się Milijon”

Słowa Konrada z Wielkiej Improwizacji: „Nazywam się Milijon - bo za milijony / Kocham i cierpię katusze”. Konrad utożsamia się z narodem i cierpi za wszystkich rodaków.

13.Pycha Konrada

Największa wina bohatera. Konrad wywyższa się, chce dorównać Bogu i sądzi, że sam zbawi naród. Pycha prowadzi go na skraj bluźnierstwa.

14.Ksiądz Piotr

Pokorny zakonnik (bernardyn). Odprawia egzorcyzmy nad Konradem i ratuje jego duszę. W modlitwie otrzymuje widzenie przyszłości Polski. Jego pokora to przeciwieństwo pychy Konrada.

15.Widzenie księdza Piotra

Scena V. Ksiądz Piotr widzi Polskę cierpiącą i ukrzyżowaną jak Chrystus, która zmartwychwstanie. Zapowiada przyjście wskrzesiciela narodu, którego imię to „czterdzieści i cztery”.

16.Sen Senatora

Scena VI. Nowosilcow śni, że car okazuje mu łaskę, a potem niełaskę, i dworzanie natychmiast się od niego odwracają. Sen pokazuje jego służalczość i strach przed utratą względów cara.

17.Salon warszawski

Scena VII. Towarzystwo dzieli się na dwie grupy. Przy stoliku arystokraci i urzędnicy rozmawiają po francusku o balach, obojętni na losy narodu. Przy drzwiach młodzi patrioci mówią o cierpieniach więźniów.

18.Historia Cichowskiego

W Salonie warszawskim Adolf opowiada o Cichowskim - więźniu, który po latach przesłuchań i tortur wyszedł na wolność zmieniony, przerażony i niepodobny do dawnego siebie.

19.„Nasz naród jak lawa”

Słowa Wysockiego z Salonu warszawskiego. Naród jest jak lawa: z wierzchu zimny i twardy (obojętne elity), ale w głębi pełen ognia, którego „sto lat nie wyziębi” (patriotyzm młodych i zwykłych ludzi).

20.Pan Senator (bal u Senatora)

Scena VIII. Na bal przychodzi pani Rollison, niewidoma matka uwięzionego studenta, i błaga Senatora o litość. Senator zachowuje się cynicznie. Na końcu Doktor, jego współpracownik, ginie od uderzenia pioruna.

21.Martyrologia

Cierpienie i męczeństwo narodu: prześladowania, więzienia, tortury, zsyłki na Sybir. W „Dziadach” pokazują je m.in. kibitki z młodzieżą, historia Cichowskiego i los syna pani Rollison.

22.Mesjanizm

Przekonanie, że naród polski ma szczególną misję: jego cierpienie, podobne do męki Chrystusa, ma sens i przyniesie wolność innym narodom. Najpełniej wyraża je Widzenie księdza Piotra.

23.Prometeizm

Postawa buntu wobec Boga lub losu w imię dobra ludzi, połączona z gotowością do cierpienia i poświęceń. Nazwa pochodzi od Prometeusza, który wykradł bogom ogień dla ludzi. Prometejską postawę przyjmuje Konrad w Wielkiej Improwizacji.

24.Bohater romantyczny

Samotny, wybitny, dumny i zbuntowany indywidualista, skłócony ze światem. Silnie przeżywa uczucia, cierpi i jest gotów poświęcić się dla wielkiej sprawy, np. ojczyzny. Często przechodzi przemianę - jak Gustaw-Konrad.

25.Dramat romantyczny

Utwór sceniczny o luźnej budowie: składa się z luźno powiązanych scen, nie obowiązuje zasada trzech jedności (czasu, miejsca, akcji). Łączy świat realny z fantastycznym (duchy, anioły, diabły, widzenia), sceny liryczne z epickimi, ma wielu bohaterów i porusza sprawy narodu.

26.Pycha a pokora

Konrad chce zbawić naród sam, buntem i siłą słowa, i staje do walki z Bogiem. Ksiądz Piotr pokornie się modli i to on otrzymuje widzenie przyszłości Polski. Utwór pokazuje, że pokora jest silniejsza od pychy.