Liczebnik i zaimek - rodzaje i odmiana

1.Liczebnik

Odmienna część mowy, która określa liczbę lub kolejność osób, zwierząt i przedmiotów. Odpowiada na pytania: ile? który z kolei? Np. trzy, piąty, dwoje, pół.

2.Liczebnik główny

Określa liczbę i odpowiada na pytanie: ile? Np. jeden, dwa, siedem, dwadzieścia, sto. Przykład: „Mam trzy siostry”.

3.Liczebnik porządkowy

Określa kolejność i odpowiada na pytanie: który z kolei? Np. pierwszy, drugi, dziesiąty, setny. Przykład: „Siedzę w drugiej ławce”.

4.Liczebnik zbiorowy

Odpowiada na pytanie: ile? Np. dwoje, troje, czworo, pięcioro. Łączy się z nazwami dzieci i młodych zwierząt (troje dzieci, czworo kociąt), z rzeczownikami, które mają tylko liczbę mnogą (dwoje drzwi, troje nożyczek), oraz z nazwami osób, gdy grupa składa się z chłopców i dziewcząt.

5.Liczebnik ułamkowy

Określa część całości. Np. pół, półtora, półtorej, ćwierć, jedna trzecia, trzy czwarte. Przykład: „Zjadłem pół pizzy”.

6.Półtora czy półtorej?

„Półtora” łączymy z rzeczownikami rodzaju męskiego i nijakiego: półtora roku, półtora jabłka. „Półtorej” łączymy z rzeczownikami rodzaju żeńskiego: półtorej godziny, półtorej szklanki.

7.Dwa, dwie, dwaj

Liczebnik zmienia formę zależnie od rodzaju rzeczownika: dwa psy, dwa okna (rodzaj męski nieosobowy i nijaki), dwie siostry (rodzaj żeński), dwaj bracia (rzeczowniki męskoosobowe). Podobnie: trzy, trzej; cztery, czterej.

8.Dwaj koledzy czy dwóch kolegów?

Obie formy są poprawne. „Dwaj koledzy przyszli” - liczebnik z mianownikiem i czasownik w liczbie mnogiej. „Dwóch kolegów przyszło” - liczebnik z dopełniaczem i czasownik w formie „przyszło”. Błędem jest mieszanie: „dwóch kolegów przyszli”.

9.Liczebnik i forma rzeczownika

Po liczebnikach dwa, trzy, cztery rzeczownik stoi w mianowniku liczby mnogiej: dwa koty, cztery książki. Po liczebnikach od pięciu wzwyż - w dopełniaczu liczby mnogiej: pięć kotów, sześć książek. To samo dotyczy końcówek: dwadzieścia dwa koty, ale dwadzieścia pięć kotów.

10.Pięciu chłopców

Z rzeczownikami męskoosobowymi liczebniki od pięciu wzwyż mają formę zakończoną na -u: pięciu chłopców, sześciu uczniów. Czasownik ma wtedy formę „przyszło”, „pojechało”: „Pięciu chłopców pojechało na wycieczkę”.

11.Odmiana liczebnika „pięć”

M. pięć, D. pięciu, C. pięciu, B. pięć (przy męskoosobowych: pięciu), N. pięcioma, Ms. o pięciu. Przykłady: „bez pięciu złotych”, „rozmawiam z pięcioma kolegami”.

12.Odmiana liczebnika porządkowego

Liczebnik porządkowy odmienia się jak przymiotnik: przez przypadki, liczby i rodzaje. Np. pierwszy, pierwsza, pierwsze; „pierwszego dnia”, „o drugiej godzinie”, „na trzecim piętrze”.

13.Odmiana liczebnika „dwoje”

M. dwoje, D. dwojga, C. dwojgu, B. dwoje, N. dwojgiem, Ms. o dwojgu. Przykład: „Mama poszła na spacer z dwojgiem dzieci”. Tak samo: troje - trojga - trojgiem, czworo - czworga - czworgiem.

14.Wyrazy z liczbą, które nie są liczebnikami

Nie każdy wyraz związany z liczbą jest liczebnikiem. Dwójka, piątka, setka to rzeczowniki (np. ocena, numer). Podwójny to przymiotnik, a dwukrotnie to przysłówek.

15.Zaimek

Część mowy, która zastępuje inne części mowy: rzeczownik, przymiotnik, liczebnik lub przysłówek. Zaimek nie nazywa, tylko wskazuje na coś albo o coś pyta. Dzięki zaimkom unikamy powtórzeń: „Ola ma kota. Ona go kocha”.

16.Zaimki osobowe

Ja, ty, on, ona, ono, my, wy, oni, one. Zastępują nazwy osób, zwierząt i rzeczy. Wskazują osobę: pierwszą (ja, my), drugą (ty, wy) lub trzecią (on, ona, ono, oni, one).

17.Zaimki dzierżawcze

Mówią, do kogo coś należy, i odpowiadają na pytanie: czyj? Np. mój, twój, swój, nasz, wasz, jego, jej, ich. Przykład: „To jest mój rower”.

18.Zaimek „swój”

Używamy go, gdy coś należy do wykonawcy czynności, czyli podmiotu zdania. „Kuba spakował swój plecak” - plecak Kuby. „Kuba spakował jego plecak” - plecak innego chłopca.

19.Zaimki wskazujące

Wskazują na osobę, rzecz, cechę, miejsce lub czas. Np. ten, ta, to, tamten, taki, tyle, tu, tam, wtedy, tak. Przykład: „Weź tamtą książkę”.

20.Zaimki pytające

Służą do zadawania pytań: kto? co? jaki? który? czyj? ile? gdzie? kiedy? jak? Przykład: „Kto zjadł ostatnie ciastko?”.

21.Zaimki względne

To często te same wyrazy co pytające (który, jaki, kto, co, gdzie), ale nie pytają, tylko łączą dwa zdania w jedno zdanie złożone. Przykład: „Mam psa, który lubi pływać”. Przed zaimkiem względnym stawiamy przecinek, a gdy poprzedza go przyimek - przed przyimkiem: „dom, w którym mieszkam”.

22.Zaimki nieokreślone i przeczące

Nieokreślone mówią o czymś niedokładnie: ktoś, coś, jakiś, czyjś, gdzieś, kiedyś. Przeczące wyrażają zaprzeczenie: nikt, nic, żaden, nigdzie, nigdy. Przykład: „Ktoś dzwonił, ale nikt nie odebrał”.

23.Co zastępuje zaimek?

Zaimki rzeczowne zastępują rzeczowniki (ja, kto, ktoś, nikt), przymiotne - przymiotniki (mój, jaki, taki, który), liczebne - liczebniki (ile, tyle), przysłowne - przysłówki (gdzie, tu, tam, kiedy, wtedy, jak, tak).

24.Formy krótsze i dłuższe zaimków

Niektóre zaimki mają dwie formy: jego/go, jemu/mu, mnie/mi, tobie/ci, ciebie/cię. Krótszych używamy w miejscu bez akcentu: „Widzę go”, „Daj mu”. Dłuższych - na początku zdania i gdy coś podkreślamy: „Jego zaprosiłem, a ciebie nie”.

25.Formy zaimków po przyimku

Po przyimku zaimki trzeciej osoby mają formy z „n”: dla niego, do niej, z nią, o nim, dla nich. Nie mówimy „dla go” ani „idę do jej”. Uwaga: w znaczeniu „czyj?” zostaje „jej”, „jego”: „idę do jej domu”.

26.Mnie czy mi?

W celowniku są dwie formy: „mi” bez akcentu („Daj mi książkę”) i „mnie” z akcentem („Mnie to daj, nie jemu”). W dopełniaczu i bierniku jest tylko „mnie”: „Nie ma mnie w domu”, „Widzisz mnie?”.