Polski
Baśń, legenda, mit i bajka - jak je rozpoznać
Zestaw dla klasy 6 o czterech gatunkach, które łatwo pomylić. Poznasz cechy baśni, legendy, mitu i bajki, nauczysz się je rozpoznawać po bohaterach, czasie i miejscu akcji, fantastyce i morale oraz uzasadniać wybór gatunku na przykładach znanych utworów i mitów greckich.
Podcast
Ładuję…
1.Baśń
Opowieść pełna fantastyki: wróżek, czarów, magicznych przedmiotów. Czas i miejsce akcji są nieokreślone („dawno, dawno temu, za siedmioma górami”). Dobro walczy w niej ze złem i zwykle zwycięża, np. „Kopciuszek”, „Jaś i Małgosia”.
2.Legenda
Opowieść o dawnych wydarzeniach, związana z prawdziwym miejscem (miastem, zamkiem) albo postacią historyczną. Łączy elementy realistyczne z fantastycznymi i często wyjaśnia pochodzenie nazwy, herbu lub zwyczaju, np. „O smoku wawelskim”.
3.Mit
Opowieść o bogach i herosach, która wyrażała wierzenia dawnych ludów i wyjaśniała powstanie świata, człowieka oraz zjawisk przyrody, np. mit o Demeter i Korze tłumaczy pory roku.
4.Bajka
Krótki utwór, najczęściej wierszem, w którym bohaterami są zwykle zwierzęta zachowujące się jak ludzie. Ośmiesza ludzkie wady i zawiera morał, np. „Kruk i lis” Ignacego Krasickiego.
5.Morał
Pouczenie, nauka płynąca z utworu. W bajce jest zwykle wypowiedziany wprost, na początku albo na końcu, np. „Bywa często zwiedzionym, kto lubi być chwalonym”.
6.Elementy fantastyczne
Zdarzenia, postacie i przedmioty niemożliwe w rzeczywistości: czary, smoki, wróżki, syreny, mówiące zwierzęta, magiczne przedmioty. Występują w baśniach, legendach i mitach.
7.Elementy realistyczne
Elementy możliwe w rzeczywistości albo naprawdę istniejące: prawdziwe miasta, rzeki, zamki, postacie historyczne. W legendzie łączą się z fantastyką.
8.Bohaterowie baśni
Postacie wyraźnie dobre albo złe, np. dobra sierota i zła macocha, dzielny królewicz i okrutna czarownica. Spotykają istoty fantastyczne: wróżki, krasnoludki, smoki.
9.Magiczne liczby w baśni
W baśniach często powtarzają się liczby 3, 7 i 12, np. trzy próby, trzej bracia, siedmiu krasnoludków, „za siedmioma górami”.
10.Magiczne przedmioty
Przedmioty o niezwykłej mocy, które pomagają lub szkodzą bohaterom baśni, np. czarodziejska różdżka, magiczne lustro, zatrute jabłko.
11.Baśń ludowa
Baśń bez znanego autora, przez wieki opowiadana ustnie, a dopiero później spisana, np. przez braci Grimm. Przykład: „Jaś i Małgosia”.
12.Baśń literacka
Baśń napisana przez konkretnego autora, np. Hans Christian Andersen jest autorem „Królowej Śniegu” i „Brzydkiego kaczątka”.
13.Przekaz ustny
Opowiadanie historii z ust do ust, z pokolenia na pokolenie. Tak przez wieki przekazywano legendy i baśnie ludowe, dlatego istnieje wiele wersji tej samej opowieści.
14.Podanie
Opowieść bliska legendzie, związana z dziejami kraju, rodu lub miejsca, np. „O Lechu, Czechu i Rusie”. W szkole często omawia się je razem z legendami.
15.„O Lechu, Czechu i Rusie”
Opowieść o trzech braciach, którzy rozeszli się w różne strony. Lech zobaczył białego orła w gnieździe na tle czerwonego nieba i założył tam gród Gniezno. Wyjaśnia pochodzenie nazwy Gniezna i godła Polski.
16.„O smoku wawelskim”
Legenda krakowska o smoku z jamy pod Wawelem, który nękał mieszkańców. Pokonał go sprytny szewczyk, podrzucając barana wypchanego siarką. Smok pił wodę z Wisły, aż pękł.
17.Mitologia
Zbiór mitów danego ludu, np. mitologia grecka, rzymska, słowiańska.
18.Olimp
Najwyższa góra Grecji. Według mitów była siedzibą najważniejszych bogów greckich.
19.Zeus
Najważniejszy z bogów greckich, władca nieba i piorunów, który rządził bogami na Olimpie.
20.Prometeusz
Tytan, który wykradł bogom ogień i dał go ludziom. Za karę Zeus kazał przykuć go do skały, a orzeł wyjadał mu wątrobę.
21.Demeter i Kora
Mit wyjaśniający pory roku. Gdy Kora, córka bogini urodzaju Demeter, przebywa w podziemnym królestwie Hadesa, smutna matka nie dba o ziemię i panuje zima. Gdy córka wraca, przyroda budzi się do życia.
22.Dedal i Ikar
Mit o ucieczce z Krety na skrzydłach z piór sklejonych woskiem. Ikar nie posłuchał ojca, wzleciał zbyt blisko słońca, wosk się roztopił i chłopiec spadł do morza. Przestroga przed nieposłuszeństwem i brakiem umiaru.
23.Syzyf i „syzyfowa praca”
Syzyf został ukarany przez bogów: musi wtaczać na górę głaz, który zawsze stacza się w dół. „Syzyfowa praca” to ciężki trud, który nie przynosi efektów.
24.Tezeusz i „nić Ariadny”
Tezeusz pokonał Minotaura w labiryncie na Krecie, a wyjść z niego pomógł mu kłębek nici od Ariadny. „Nić Ariadny” to sposób na wyjście z trudnej sytuacji.
25.Zwierzęta w bajkach
Uosabiają ludzkie cechy: lis - spryt i chytrość, lew - siłę i władzę, osioł - upór i głupotę, owca - bezbronność. Dzięki temu bajka pokazuje ludzkie wady w krzywym zwierciadle.
26.Ignacy Krasicki
Polski poeta żyjący w XVIII wieku, najsłynniejszy polski autor bajek, np. „Kruk i lis”, „Ptaszki w klatce”.
27.Ezop
Starożytny grecki twórca bajek o zwierzętach. Wiele jego tematów, np. historię o kruku i lisie, opracowali później inni bajkopisarze.
28.Bajka w mowie potocznej
Potocznie „bajką” nazywa się każdą opowieść dla dzieci lub film animowany. W literaturze bajka to krótki utwór z morałem, a np. „Kopciuszek” to baśń.
Notatka
Cztery gatunki, które łatwo pomylić
Baśń, legenda, mit i bajka to krótkie opowieści znane od wieków. Wiele z nich długo przekazywano ustnie, zanim je spisano. Łatwo je pomylić, bo w każdej mogą pojawić się niezwykłe wydarzenia. Różnią się jednak bohaterami, czasem i miejscem akcji, związkiem z rzeczywistością oraz tym, czego uczą lub co wyjaśniają.
Ważne
W mowie potocznej „bajką” nazywa się każdą opowieść dla dzieci albo film animowany. Na lekcji polskiego bajka to krótki utwór z morałem, a „Kopciuszek” czy „Królowa Śniegu” to baśnie.
Baśń - świat czarów, w którym wygrywa dobro
Baśń to opowieść pełna fantastyki: występują w niej wróżki, czarownice, krasnoludki, mówiące zwierzęta i magiczne przedmioty. Czas i miejsce akcji są nieokreślone: „dawno, dawno temu, za siedmioma górami, za siedmioma rzekami”. Bohaterowie są wyraźnie dobrzy albo źli, a dobro walczy ze złem i zwykle zwycięża: dobro zostaje nagrodzone, zło ukarane. Często powtarzają się liczby 3, 7 i 12, np. trzy próby czy siedmiu krasnoludków.
Wyróżniamy baśnie ludowe, których autor jest nieznany (spisali je m.in. bracia Grimm), oraz baśnie literackie konkretnych autorów, np. Hans Christian Andersen napisał „Królową Śniegu” i „Brzydkie kaczątko”.
- przykłady baśni: „Kopciuszek”, „Jaś i Małgosia”, „Śpiąca królewna”, „Królowa Śniegu”
Legenda - prawdziwe miejsce i fantastyczne zdarzenia
Legenda to opowieść o dawnych czasach, związana z konkretnym miejscem, np. miastem, zamkiem albo jeziorem, lub z postacią historyczną. Łączy elementy realistyczne (prawdziwe miejsca, władców) z fantastycznymi (smoki, syreny, cudowne zdarzenia). Legendy często wyjaśniają pochodzenie nazwy miejscowości, herbu lub zwyczaju. Bliskim gatunkiem jest podanie, związane z dziejami kraju lub rodu.
- „O Lechu, Czechu i Rusie” - skąd wzięła się nazwa Gniezna i biały orzeł w godle Polski,
- „O smoku wawelskim” - jak sprytny szewczyk pokonał smoka w Krakowie,
- „O Warsie i Sawie” - skąd pochodzi nazwa Warszawy,
- „O poznańskich koziołkach” - skąd na ratuszu w Poznaniu wzięły się trykające się koziołki.
Przykład
Wawel i Wisła istnieją naprawdę, ale smok i sposób jego pokonania to fantastyka - takie połączenie jest typowe dla legendy.
Mit - opowieść o bogach i początkach świata
Mit to opowieść o bogach i herosach, czyli bohaterach o niezwykłej sile, często dzieciach bogów i ludzi. Mity wyrażały wierzenia dawnych ludów i wyjaśniały to, czego ludzie nie rozumieli: powstanie świata i człowieka, zjawiska przyrody, pochodzenie ognia. Zbiór mitów danego ludu to mitologia. Według mitów greckich najważniejsi bogowie mieszkali na górze Olimp, a rządził nimi Zeus.
- mit o Prometeuszu - tytan wykrada bogom ogień i daje go ludziom, za co zostaje okrutnie ukarany,
- mit o Demeter i Korze - wyjaśnia, skąd biorą się pory roku,
- mit o Dedalu i Ikarze - przestroga przed nieposłuszeństwem i brakiem umiaru,
- mit o Syzyfie - kara wiecznego wtaczania głazu na górę,
- mity o Heraklesie i jego dwunastu pracach oraz o Tezeuszu, który pokonał Minotaura.
Z mitów pochodzą związki frazeologiczne, np. syzyfowa praca (bezowocny trud) i nić Ariadny (sposób na wyjście z kłopotów).
Bajka - zwierzęta i morał
Bajka to krótki utwór, najczęściej pisany wierszem. Jej bohaterami są zwykle zwierzęta, rzadziej rośliny lub przedmioty, które zachowują się jak ludzie. Każde zwierzę uosabia jakąś ludzką cechę: lis - spryt, lew - siłę i władzę, osioł - upór, owca - bezbronność. Bajka ośmiesza ludzkie wady i uczy, jak postępować. Najważniejszy jest morał, czyli pouczenie podane zwykle wprost na początku albo na końcu utworu.
Bajki pisał już starożytny Grek Ezop, a w Polsce najsłynniejszym bajkopisarzem był Ignacy Krasicki, autor m.in. „Kruka i lisa” i „Ptaszków w klatce”.
Zapamiętaj
Morał bajki „Kruk i lis” brzmi: „Bywa często zwiedzionym, kto lubi być chwalonym”.
Jak rozpoznać gatunek i uzasadnić wybór
Gdy masz rozpoznać gatunek, zadaj sobie kilka pytań:
- Kim są bohaterowie? Bogowie i herosi wskazują na mit, zwierzęta o ludzkich cechach na bajkę, królewny, wróżki i czarownice na baśń, a postacie związane z historią kraju na legendę.
- Gdzie i kiedy toczy się akcja? Nieokreślony czas i miejsce to cecha baśni, prawdziwe miejsce i dawne czasy - legendy, a czasy początków świata i starożytna Grecja - mitu.
- Co utwór wyjaśnia albo czego uczy? Mit tłumaczy zjawiska przyrody i powstanie świata, legenda - pochodzenie nazw, herbów i zwyczajów, bajka podaje morał wprost, a baśń pokazuje, że dobro zwycięża.
Wspólną cechą baśni, legendy i mitu jest obecność elementów fantastycznych. Rozpoznając gatunek, zawsze uzasadniaj wybór, wskazując konkretne cechy tekstu, np. „To legenda, bo akcja dzieje się w prawdziwym Krakowie, a występuje w niej fantastyczny smok”.
Quizy w tym zestawie
28 pytań w 3 etapach
Odblokujesz je po dodaniu zestawu.
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Pierwsze podejście. Klucz z punktacją i oceną jest na ostatniej stronie.
Pobierz sprawdzian (PDF)Podobne zestawy
20 fiszek
Rodzina wyrazów i wyrazy pochodne25 fiszek uczy się 1
Miłość, wina i władza w „Lalce”, „Dziadach” i „Makbecie”10 fiszek
Mitologia grecka Jana Parandowskiegouczy się 1
Frazeologizmy z mitologii, historii, Biblii i literatury21 fiszek
Uniwersalny szkic odpowiedzi maturalnejuczy się 6