Polski
Fakty i opinie w tekstach informacyjnych
Zestaw dla klasy 7 uczący odróżniania faktów od opinii. Dowiesz się, po czym rozpoznać informację, którą można sprawdzić, jakie słowa zdradzają ocenę autora i jak krytycznie czytać wiadomości, artykuły oraz komunikaty. Przyda się w zadaniach z czytania ze zrozumieniem na sprawdzianach i egzaminie.
Podcast
Ładuję…
1.Fakt
Wydarzenie lub stan rzeczy, który rzeczywiście miał albo ma miejsce. Zdanie podające fakt można sprawdzić (zweryfikować) w wiarygodnym źródle, np. „Wisła uchodzi do Morza Bałtyckiego”.
2.Opinia
Subiektywny sąd, czyli pogląd lub ocena osoby. Wyraża jej stosunek do czegoś i nie da się go jednoznacznie sprawdzić, np. „Wakacje nad morzem są najlepsze”.
3.Weryfikacja informacji
Sprawdzenie, czy informacja jest prawdziwa, np. w encyklopedii, słowniku, na mapie, w oficjalnych danych albo w kilku niezależnych źródłach.
4.Obiektywny
Bezstronny, oparty na faktach, niezależny od upodobań i uczuć osoby, która mówi lub pisze. Obiektywny ma być przede wszystkim tekst informacyjny.
5.Subiektywny
Zależny od osoby: od jej gustu, uczuć i doświadczeń. Opinie są subiektywne - dwie osoby mogą ocenić to samo zupełnie inaczej.
6.Tekst informacyjny
Tekst, którego celem jest przekazanie wiadomości: kto? co? gdzie? kiedy? dlaczego? To np. wiadomość prasowa, notatka, komunikat, ogłoszenie. Powinien opierać się na faktach i neutralnym języku.
7.Tekst publicystyczny
Tekst, w którym autor komentuje i ocenia wydarzenia, wyraża swoje opinie i próbuje przekonać do nich czytelnika, np. komentarz w gazecie.
8.Słownictwo wartościujące
Wyrazy zawierające ocenę, pozytywną lub negatywną: wspaniały, genialny, fatalny, beznadziejny, skandaliczny, rudera, cudeńko. Są sygnałem opinii.
9.Słownictwo neutralne
Wyrazy, które nazywają rzeczy bez oceny, np. budynek, trzypiętrowy, otwarty w 2020 roku. Typowe dla tekstów informacyjnych.
10.Wyrażenia sygnalizujące opinię
Zwroty wprowadzające pogląd mówiącego: moim zdaniem, uważam, że, sądzę, wydaje mi się, według mnie, na szczęście, niestety.
11.Przymiotnik oceniający
Przymiotnik nazywający cechę zależną od oceny, np. piękny, nudny, ciekawy. W przeciwieństwie do przymiotników sprawdzalnych, np. drewniany, trzypiętrowy, czerwony, wskazuje na opinię.
12.Stopień najwyższy: fakt czy opinia?
Gdy stopień najwyższy opiera się na pomiarze, zdanie jest faktem: „Najwyższym szczytem Polski są Rysy”. Gdy wyraża gust, jest opinią: „Najpiękniejszym miastem Polski jest Kraków”.
13.Zdanie łączące fakt i opinię
Zdanie, w którym obok informacji sprawdzalnej jest ocena, np. „Nowy basen, otwarty w maju, jest najpiękniejszy w regionie”. Fakt: otwarcie w maju; opinia: „najpiękniejszy”.
14.Relacja z cudzej wypowiedzi
Gdy tekst przytacza czyjąś ocenę, np. „Trener stwierdził, że drużyna zagrała świetnie”, faktem jest to, że trener tak powiedział. Sama treść jego słów jest opinią.
15.Wynik ankiety lub sondażu
Zdanie „Według ankiety 70 procent uczniów woli zajęcia sportowe” podaje fakt - sprawdzalny wynik badania - choć dotyczy upodobań ludzi.
16.Fałszywa informacja
Zdanie, które można sprawdzić, ale po sprawdzeniu okazuje się błędne, np. „Kraków leży nad Odrą”. To nie jest opinia, tylko nieprawdziwa informacja o faktach.
17.Fałszywa wiadomość (fake news)
Nieprawdziwa informacja przygotowana tak, by wyglądała jak rzetelna wiadomość. Często rozchodzi się w internecie, np. w mediach społecznościowych.
18.Źródło informacji
Miejsce lub osoba, od której pochodzi wiadomość: instytucja, gazeta, strona internetowa, świadek. Wiarygodne źródło podaje autora, datę i dane, które można sprawdzić.
19.Manipulacja językowa
Wpływanie na odbiorcę w ukryty sposób, np. przez podawanie opinii tak, jakby była faktem, pomijanie niewygodnych informacji albo używanie nacechowanych słów, takich jak „skandaliczna decyzja”.
20.Opinia udająca fakt
Ocena podana w sposób sugerujący pewność, np. „Wszyscy wiedzą, że ta gra jest najlepsza”. Pozór pewności nie zmienia oceny w fakt.
21.Opinia uzasadniona
Pogląd poparty argumentami i faktami, np. „Uważam, że warto jeździć rowerem, bo to zdrowe i tańsze niż autobus”. Mimo argumentów nadal jest opinią.
22.Pytania wiadomości
Kto? Co? Gdzie? Kiedy? Dlaczego? Jak? Rzetelna wiadomość prasowa odpowiada na te pytania faktami, zwykle już w pierwszych zdaniach.
23.Ocena
Stwierdzenie, że coś jest dobre lub złe, ładne lub brzydkie, słuszne lub niesłuszne. Ocena jest rodzajem opinii.
24.Informacja wprost i pośrednio
Informacja wprost jest zapisana w tekście dosłownie. Informację pośrednią trzeba wywnioskować, np. z doboru słów - tak często ukrywa się ocena autora.
Notatka
Fakt - informacja, którą można sprawdzić
Fakt to wydarzenie lub stan rzeczy, który rzeczywiście miał albo ma miejsce. Zdanie podające fakt da się zweryfikować, czyli sprawdzić w wiarygodnym źródle: w encyklopedii, na mapie, w oficjalnych danych albo u świadków. Fakty dotyczą zwykle dat, liczb, nazw, miejsc i przebiegu zdarzeń.
- „Wisła uchodzi do Morza Bałtyckiego.”
- „Szkoła liczy 450 uczniów.”
- „Festyn odbył się w sobotę w parku miejskim.”
Ważne
Zdanie, które można sprawdzić, pozostaje informacją o faktach nawet wtedy, gdy okaże się nieprawdziwe. „Kraków leży nad Odrą” to nie opinia, tylko fałszywa informacja.
Opinia - czyjś pogląd i ocena
Opinia to subiektywny sąd, czyli pogląd lub ocena, która pokazuje stosunek nadawcy do czegoś. Zależy od gustu, uczuć i doświadczeń osoby, która ją wypowiada, dlatego nie da się jej sprawdzić tak jak daty czy liczby. Z opinią można się zgadzać albo nie.
- „Wakacje nad morzem są najlepsze.”
- „Ten film był strasznie nudny.”
Opinia może być uzasadniona, gdy autor podaje argumenty: „Uważam, że warto jeździć rowerem, bo to zdrowe i tańsze niż autobus”. Mimo argumentów nadal jest opinią, bo inna osoba może ocenić sprawę inaczej.
Jak rozpoznać opinię - sygnały w języku
Opinię najczęściej zdradzają słowa. Zwróć uwagę na:
- wyrażenia wprowadzające pogląd: moim zdaniem, uważam, że, sądzę, wydaje mi się, według mnie,
- słownictwo wartościujące: wspaniały, fantastyczny, okropny, beznadziejny, skandaliczny,
- wyrazy pokazujące emocje autora: niestety, na szczęście, wreszcie,
- stopień najwyższy bez mierzalnego kryterium: najlepszy, najpiękniejszy, najciekawszy.
Tekst oparty na faktach używa słownictwa neutralnego, które nazywa rzeczy bez oceny: budynek, trzypiętrowy, otwarty w 2020 roku.
Zapamiętaj
Jeśli da się coś sprawdzić - to fakt. Jeśli ktoś coś ocenia - to opinia.
Uważaj na stopień najwyższy: „Najwyższym szczytem Polski są Rysy” to fakt, bo wysokość można zmierzyć, a „Najpiękniejsze góry to Tatry” to opinia.
Fakty i opinie w tekstach informacyjnych
Tekst informacyjny, np. wiadomość prasowa, notatka czy komunikat, ma rzetelnie przekazać wiadomość. Odpowiada na pytania: kto? co? gdzie? kiedy? dlaczego? i opiera się przede wszystkim na faktach podanych neutralnym językiem. Tekst publicystyczny, np. komentarz w gazecie, otwarcie ocenia wydarzenia i próbuje przekonać czytelnika do zdania autora.
W wiadomościach często przytacza się cudze wypowiedzi. Jeśli dziennikarz pisze: „Trener stwierdził, że drużyna zagrała świetnie”, to faktem jest to, że trener tak powiedział, a sama treść jego słów jest opinią. Podobnie wynik ankiety, np. „70 procent uczniów woli zajęcia sportowe”, jest faktem, choć dotyczy upodobań ludzi.
Przykład
„W sobotę w parku odbył się festyn, przyszło około 2000 osób” - to fakty. „Była to najlepsza impreza lata” - to opinia.
Krytyczne czytanie i pułapki
Czasem autor łączy fakt i opinię w jednym zdaniu: „Nowe boisko, otwarte w czerwcu, jest fantastyczne”. Faktem jest otwarcie w czerwcu, a opinią ocena „fantastyczne”. Warto umieć je rozdzielić.
Szczególnie groźna jest manipulacja, czyli wpływanie na odbiorcę w ukryty sposób. Polega np. na podawaniu opinii tak, jakby była faktem („Wszyscy wiedzą, że ta gra jest najlepsza”), na pomijaniu niewygodnych informacji albo na dobieraniu nacechowanych słów („skandaliczna decyzja”). W internecie krążą też fałszywe wiadomości, które tylko udają rzetelne informacje.
Jak się bronić?
- sprawdzaj, kto jest autorem i skąd pochodzi informacja,
- porównuj wiadomość z kilkoma wiarygodnymi źródłami,
- oddzielaj to, co się wydarzyło, od tego, jak ktoś to ocenia,
- nie ufaj tekstowi tylko dlatego, że ma wiele polubień albo krzykliwy tytuł.
Quizy w tym zestawie
27 pytań w 3 etapach
Odblokujesz je po dodaniu zestawu.
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Pierwsze podejście. Klucz z punktacją i oceną jest na ostatniej stronie.
Pobierz sprawdzian (PDF)Podobne zestawy
20 fiszek
Rodzina wyrazów i wyrazy pochodne25 fiszek uczy się 1
Miłość, wina i władza w „Lalce”, „Dziadach” i „Makbecie”10 fiszek
Mitologia grecka Jana Parandowskiegouczy się 1
Frazeologizmy z mitologii, historii, Biblii i literatury21 fiszek
Uniwersalny szkic odpowiedzi maturalnejuczy się 6