Polski
Związki składniowe w zdaniu
Zestaw dla klasy 6 o tym, jak wyrazy łączą się w zdaniu. Utrwalisz związek główny i związki poboczne, nauczysz się wskazywać wyraz nadrzędny i podrzędny, rozpoznawać przydawkę, dopełnienie i okolicznik oraz odróżniać związki zgody, rządu, przynależności i związki współrzędne.
Podcast
Ładuję…
1.Związek składniowy (związek wyrazowy)
Połączenie co najmniej dwóch wyrazów w zdaniu, które łączą się ze sobą znaczeniowo i gramatycznie. Zwykle jeden wyraz określa drugi, np. w zdaniu „Mały pies szczeka” związkiem jest „mały pies”: pies (jaki?) mały.
2.Wyraz nadrzędny
Wyraz określany - to od niego zadajemy pytanie. W związku „czyta książkę” nadrzędny jest czasownik „czyta”: czyta (co?) książkę.
3.Wyraz podrzędny
Wyraz określający - odpowiada na pytanie zadane od wyrazu nadrzędnego. W związku „biegnie szybko” podrzędny jest przysłówek „szybko”: biegnie (jak?) szybko.
4.Związek główny
Związek podmiotu z orzeczeniem, np. „ptak śpiewa”. To najważniejszy związek w zdaniu. Podmiot i orzeczenie są od siebie wzajemnie zależne: orzeczenie dopasowuje się do podmiotu w liczbie i osobie, np. „ptak śpiewa”, „ptaki śpiewają”.
5.Związek poboczny
Każdy związek w zdaniu poza związkiem głównym. Ma wyraz nadrzędny i podrzędny, a wyraz podrzędny jest określeniem: przydawką, dopełnieniem albo okolicznikiem, np. „stary dom”, „piszę list”, „wrócę jutro”.
6.Związek współrzędny
Połączenie wyrazów równorzędnych, które pełnią w zdaniu tę samą funkcję i odpowiadają na to samo pytanie. Łączy je spójnik (i, oraz, lub, albo, ale) albo przecinek, np. „Ola i Kuba”, „jabłka, gruszki i śliwki”. Żaden z tych wyrazów nie określa drugiego.
7.Podmiot szeregowy
Kilka równorzędnych podmiotów połączonych spójnikiem lub przecinkiem, np. „Mama i tata pracują”. Tworzą one związek współrzędny. Przy spójniku „i” orzeczenie przyjmuje liczbę mnogą, ale przy „albo”, „lub” bywa w pojedynczej: „Ola albo Kuba przyjdzie”.
8.Podmiot domyślny
Podmiot, którego nie ma w zdaniu, ale łatwo go odczytać z formy orzeczenia. W zdaniu „Wracam do domu” podmiotem domyślnym jest „ja”, a w zdaniu „Czytacie książkę” - „wy”.
9.Grupa podmiotu
Podmiot razem ze wszystkimi wyrazami, które go określają. W zdaniu „Mój młodszy brat zbudował wysoką wieżę” grupa podmiotu to „mój młodszy brat”.
10.Grupa orzeczenia
Orzeczenie razem z wyrazami, które je określają, i z ich własnymi określeniami. W zdaniu „Mój młodszy brat zbudował wysoką wieżę” grupa orzeczenia to „zbudował wysoką wieżę”.
11.Przydawka
Część zdania, która określa rzeczownik. Odpowiada na pytania: jaki? który? czyj? ile? z czego?, np. „czerwony rower”, „mój plecak”, „dwa koty”, „stół z drewna”.
12.Dopełnienie
Część zdania, która określa orzeczenie. Odpowiada na pytania przypadków zależnych, czyli wszystkich oprócz mianownika i wołacza: kogo? czego? komu? czemu? co? kim? czym? o kim? o czym?, np. „piszę list”, „pomagam babci”.
13.Okolicznik
Część zdania, która określa orzeczenie i informuje o okolicznościach czynności. Odpowiada na pytania: gdzie? kiedy? jak? dlaczego? po co?, np. „mieszka w Gdańsku”, „wrócę jutro”, „biegnie szybko”.
14.Okolicznik miejsca
Odpowiada na pytania: gdzie? skąd? dokąd? którędy?, np. „Bawimy się na podwórku”, „Wracam ze szkoły”.
15.Okolicznik czasu
Odpowiada na pytania: kiedy? jak długo? od kiedy? do kiedy? jak często?, np. „Wyjechaliśmy rano”, „Czytałam przez godzinę”.
16.Okolicznik sposobu
Odpowiada na pytania: jak? w jaki sposób?, np. „Mówił cicho”, „Pisze starannie”.
17.Okolicznik celu
Odpowiada na pytania: po co? w jakim celu?, np. „Przyszedł po książkę”.
18.Okolicznik przyczyny
Odpowiada na pytania: dlaczego? z jakiego powodu?, np. „Spóźnił się z powodu korków”, „Drżał z zimna”.
19.Związek zgody
Wyraz podrzędny przyjmuje tę samą formę co nadrzędny: ten sam przypadek, liczbę i rodzaj. Gdy odmieniamy wyraz nadrzędny, zmienia się też podrzędny: „wysoki dom”, „wysokiego domu”, „wysokim domem”. Tak łączy się najczęściej przymiotnik, zaimek lub liczebnik porządkowy z rzeczownikiem.
20.Związek rządu
Wyraz nadrzędny, najczęściej czasownik, wymaga od podrzędnego (rzeczownika lub zaimka) określonego przypadku. Gdy odmieniamy wyraz nadrzędny, podrzędny się nie zmienia: „czytam książkę”, „czytałem książkę”, „będziemy czytać książkę”.
21.Związek przynależności
Wyraz podrzędny jest nieodmienny, np. przysłówek albo bezokolicznik, i łączy się z nadrzędnym tylko znaczeniem: „biegnie szybko”, „bardzo wysoki”, „lubię pływać”.
22.Kierunek pytania w związku
Pytanie zadajemy zawsze od wyrazu nadrzędnego do podrzędnego: „kot (jaki?) czarny”, „idzie (dokąd?) do szkoły”. Pytanie w drugą stronę, np. „czarny (kto?) kot”, jest błędne.
23.Wykres zdania
Rysunek pokazujący związki w zdaniu. U góry zapisujemy związek główny (podmiot i orzeczenie), a pod nimi wyrazy podrzędne, połączone liniami z wyrazami, które określają. Przy liniach można wpisać pytania.
24.Zdanie pojedyncze nierozwinięte
Zdanie, które składa się tylko z podmiotu i orzeczenia, czyli zawiera wyłącznie związek główny, np. „Pies szczeka”.
25.Zdanie pojedyncze rozwinięte
Zdanie, w którym oprócz związku głównego są też związki poboczne, czyli określenia, np. „Mały pies głośno szczeka”.
Notatka
Czym jest związek składniowy
Wyrazy w zdaniu nie stoją obok siebie przypadkowo. Łączą się w pary, które nazywamy związkami składniowymi albo związkami wyrazowymi. W takim związku jeden wyraz jest nadrzędny - to od niego zadajemy pytanie, a drugi jest podrzędny - to on na to pytanie odpowiada.
Weźmy zdanie „Mały kot pije ciepłe mleko”. Od wyrazu „kot” pytamy jaki? i otrzymujemy odpowiedź „mały”. Od wyrazu „pije” pytamy co? i słyszymy „mleko”. Od wyrazu „mleko” pytamy jakie? - „ciepłe”.
Przykład
kot (jaki?) mały, pije (co?) mleko, mleko (jakie?) ciepłe
Pytanie zawsze stawiamy w jedną stronę: od wyrazu określanego do wyrazu, który go określa. Zapis „mały (kto?) kot” jest błędny, bo to przymiotnik określa rzeczownik, a nie odwrotnie.
Związek główny, grupa podmiotu i grupa orzeczenia
Najważniejszym związkiem w zdaniu jest związek główny, czyli połączenie podmiotu z orzeczeniem. W zdaniu „Mały kot pije ciepłe mleko” związek główny to „kot pije”. Podmiot i orzeczenie są od siebie wzajemnie zależne: orzeczenie dopasowuje się do podmiotu w liczbie i osobie, a w czasie przeszłym także w rodzaju, np. „kot pije” - „koty piją”, „Ola czytała” - „Olek czytał”.
Czasem podmiotu nie widać, bo wynika z formy czasownika. W zdaniu „Wracam do domu” mamy podmiot domyślny „ja”.
Podmiot razem ze swoimi określeniami tworzy grupę podmiotu („mały kot”), a orzeczenie ze swoimi określeniami grupę orzeczenia („pije ciepłe mleko”). Zdanie, w którym jest tylko związek główny, to zdanie pojedyncze nierozwinięte, np. „Pies szczeka”. Gdy dochodzą określenia, powstaje zdanie pojedyncze rozwinięte, np. „Mały pies głośno szczeka”.
Związki poboczne i określenia
Wszystkie pozostałe związki w zdaniu to związki poboczne. Każdy z nich ma wyraz nadrzędny i podrzędny, a wyraz podrzędny jest jednym z określeń.
- Przydawka określa rzeczownik i odpowiada na pytania: jaki? który? czyj? ile? z czego?, np. „wesoła piosenka”, „mój rower”, „trzy jabłka”, „szalik z wełny”.
- Dopełnienie określa orzeczenie i odpowiada na pytania przypadków zależnych: kogo? czego? komu? czemu? co? kim? czym? o kim? o czym?, np. „piszę list”, „pomagam mamie”.
- Okolicznik określa orzeczenie i mówi o okolicznościach czynności: gdzie? kiedy? jak? dlaczego? po co?, np. „bawimy się w parku”, „wrócę jutro”, „mówi cicho”.
Przydawka może określać każdy rzeczownik w zdaniu, nie tylko podmiot. W zdaniu „Czytam ciekawą książkę” przydawka „ciekawą” określa dopełnienie „książkę”.
Ważne
O tym, jaką częścią zdania jest wyraz, decyduje pytanie zadane od wyrazu nadrzędnego, a nie sama część mowy. Rzeczownik może być podmiotem, dopełnieniem, a nawet przydawką.
Związek zgody, rządu i przynależności
Związki poboczne różnią się tym, jak wyraz podrzędny dopasowuje się do nadrzędnego. Najłatwiej to sprawdzić, odmieniając wyraz nadrzędny.
- W związku zgody wyraz podrzędny przyjmuje tę samą formę co nadrzędny: ten sam przypadek, liczbę i rodzaj. Tak łączy się z rzeczownikiem przymiotnik, zaimek lub liczebnik porządkowy: „zielony liść”, „zielonego liścia”, „zielonymi liśćmi”.
- W związku rządu wyraz nadrzędny, najczęściej czasownik, wymaga od podrzędnego określonego przypadku. Podrzędny się nie zmienia, gdy odmieniamy nadrzędny: „szukam kota”, „szukałam kota”, „będziemy szukać kota” - zawsze dopełniacz.
- W związku przynależności wyraz podrzędny jest nieodmienny, np. przysłówek albo bezokolicznik. Łączy się z nadrzędnym tylko znaczeniem: „pływa szybko”, „bardzo zimny”, „chcę spać”.
Zapamiętaj
Zgoda - formy się zgadzają. Rząd - nadrzędny narzuca przypadek. Przynależność - podrzędny się nie odmienia.
Związki współrzędne i rozbiór zdania krok po kroku
Nie każdy związek ma wyraz nadrzędny. W związku współrzędnym wyrazy są sobie równe: pełnią tę samą funkcję i odpowiadają na to samo pytanie. Łączą je spójniki (i, oraz, albo, lub, ale) albo przecinki, np. „Kasia i Tomek grają”, „kupiłem chleb, masło i ser”. Kilka takich podmiotów tworzy podmiot szeregowy.
Aby rozebrać zdanie i narysować jego wykres, postępuj po kolei:
- znajdź orzeczenie (co robi? co się z nim dzieje?),
- znajdź podmiot (kto? co?) i zapisz związek główny u góry wykresu,
- od podmiotu i orzeczenia zadawaj pytania, a odpowiedzi dopisuj niżej i łącz liniami,
- sprawdź, czy nowe wyrazy mają jeszcze swoje określenia,
- nazwij części zdania i rodzaje związków.
Przykład
„Wczoraj moja siostra upiekła pyszne ciasto”: siostra upiekła (związek główny), siostra (czyja?) moja, upiekła (kiedy?) wczoraj, upiekła (co?) ciasto, ciasto (jakie?) pyszne.
Quizy w tym zestawie
28 pytań w 3 etapach
Odblokujesz je po dodaniu zestawu.
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Pierwsze podejście. Klucz z punktacją i oceną jest na ostatniej stronie.
Pobierz sprawdzian (PDF)Podobne zestawy
20 fiszek
Rodzina wyrazów i wyrazy pochodne25 fiszek uczy się 1
Miłość, wina i władza w „Lalce”, „Dziadach” i „Makbecie”10 fiszek
Mitologia grecka Jana Parandowskiegouczy się 1
Frazeologizmy z mitologii, historii, Biblii i literatury21 fiszek
Uniwersalny szkic odpowiedzi maturalnejuczy się 6