Przecinek w zdaniu złożonym

1.Zdanie złożone

Zdanie składające się z co najmniej dwóch zdań składowych, np. „Zadzwonił dzwonek, więc wyszliśmy z klasy.”. Ile orzeczeń, tyle zdań składowych.

2.Granice zdań składowych

Aby je wyznaczyć, znajdź wszystkie orzeczenia i ustal, które wyrazy należą do każdego z nich. Granicę zwykle wyznacza spójnik lub zaimek (np. „ale”, „że”, „który”) albo przecinek.

3.Orzeczenie złożone a liczba zdań

Połączenia typu „muszę iść”, „zaczęli rozmawiać”, „chcę przeczytać” to jedno orzeczenie, więc tworzą jedno zdanie składowe, a nie dwa.

4.Zdanie złożone współrzędnie

Zdanie, którego składowe są równorzędne - żadne nie określa drugiego, np. „Padało, więc zostaliśmy w domu.”, „Ja czytam, a brat gra.”.

5.Zdanie złożone podrzędnie

Zdanie, w którym jedno zdanie składowe (podrzędne) określa drugie (nadrzędne) i odpowiada na pytanie od niego zadane, np. „Wiem (co?), że jutro jest sprawdzian.”.

6.Przecinek przed spójnikami przeciwstawnymi

Przed spójnikami „a”, „ale”, „lecz”, „jednak”, „natomiast” łączącymi zdania stawiamy przecinek, np. „Chciałem przyjść, ale zachorowałem.”.

7.Przecinek przed spójnikami wynikowymi

Przed spójnikami „więc”, „zatem”, „dlatego”, „toteż” i przed wyjaśniającym „czyli” stawiamy przecinek, np. „Padało, więc zostaliśmy w domu.”.

8.Spójniki bez przecinka

Przed pojedynczymi spójnikami „i”, „oraz”, „lub”, „albo”, „ani” oraz „czy” w znaczeniu „albo”, łączącymi zdania współrzędne, NIE stawiamy przecinka, np. „Wróciłem do domu i zjadłem obiad.”, „Zadzwoń albo napisz.”. Uwaga: „czy” wprowadzające zdanie podrzędne poprzedzamy przecinkiem: „Nie wiem, czy przyjdzie.”.

9.Spójniki powtórzone

Gdy spójnik się powtarza, przed drugim i kolejnym stawiamy przecinek, np. „Albo pójdziemy do kina, albo zostaniemy w domu.”, „Ani nie zadzwonił, ani nie napisał.”, „I śpiewał, i tańczył.”.

10.Zdania bezspójnikowe

Gdy zdania składowe nie są połączone spójnikiem, oddzielamy je przecinkiem, np. „Wszedł do klasy, usiadł w ławce, otworzył zeszyt.”.

11.Przecinek w zdaniu złożonym podrzędnie

Zdanie podrzędne zawsze oddzielamy przecinkiem od nadrzędnego - niezależnie od tego, czy stoi po nim, przed nim, czy w jego środku.

12.Wyrazy wprowadzające zdania podrzędne

Najczęściej: „że”, „żeby”, „aby”, „bo”, „ponieważ”, „gdyż”, „jeśli”, „gdy”, „kiedy”, „choć”, „który”, „jaki”, „kto”, „co”, „gdzie”, „dokąd”, „czy”. Przed nimi zwykle stoi przecinek.

13.Zdanie podrzędne na początku

Gdy zdanie podrzędne stoi przed nadrzędnym, przecinek stawiamy po nim, na granicy zdań, np. „Gdy wróciłem do domu, mama już spała.”.

14.Zdanie podrzędne wtrącone

Zdanie podrzędne wstawione w środek nadrzędnego oddzielamy przecinkami z obu stron, np. „Książka, którą mi pożyczyłeś, jest ciekawa.”.

15.Spójniki złożone: „mimo że”, „chyba że”, „podczas gdy”

Przecinek stawiamy przed całym wyrażeniem, nigdy w jego środku, np. „Poszliśmy na spacer, mimo że padało.”, „Przyjdę, chyba że zachoruję.”.

16.Przyimek przed „który”

Gdy zaimek „który” poprzedza przyimek, przecinek stawiamy przed przyimkiem, np. „To kolega, z którym siedzę w ławce.”, „Dom, w którym mieszkam, jest stary.”.

17.Partykuła przed spójnikiem

Gdy przed spójnikiem stoi wyraz odnoszący się do zdania podrzędnego, np. „nawet”, „zwłaszcza”, przecinek stawiamy przed tym wyrazem: „Przyjdę, nawet jeśli będzie padać.”.

18.Odpowiedniki w zdaniu nadrzędnym

Wyrazy „to”, „ten”, „tam”, „wtedy”, „taki” należą do zdania nadrzędnego, więc przecinek stawiamy po nich, przed spójnikiem: „Zrobię to, co obiecałem.”, „Przyjdę wtedy, gdy skończę lekcje.”.

19.Przecinek przed „i” zamykający wtrącenie

Przed „i” stawiamy przecinek, gdy zamyka on wtrącone zdanie podrzędne, np. „Zjadłem obiad, który ugotowała mama, i poszedłem na trening.”.

20.„Niż” i „jak” w porównaniach

Bez przecinka, gdy po nich nie ma orzeczenia (osobowej formy czasownika): „Biegam szybciej niż brat.”. Z przecinkiem, gdy wprowadzają zdanie: „Biegam szybciej, niż myślisz.”.

21.„Czy” z przecinkiem i bez

Pojedyncze „czy” w znaczeniu „albo” nie wymaga przecinka: „Wolisz herbatę czy kakao?”. „Czy” wprowadzające zdanie podrzędne poprzedzamy przecinkiem: „Nie wiem, czy przyjdzie.”.

22.Imiesłowowy równoważnik zdania

Część zdania z imiesłowem przysłówkowym (na -ąc, -łszy, -wszy) zawsze oddzielamy przecinkiem, np. „Wracając ze szkoły, spotkałem Anię.”.

23.Zdanie wielokrotnie złożone

Zdanie z co najmniej trzema zdaniami składowymi, np. „Kiedy skończyła się lekcja, uczniowie wyszli na boisko, ale Tomek został w klasie.”. Przecinki stawiamy według zasad dla każdej pary zdań.