Równoważniki zdań i zdania bezpodmiotowe

1.Wypowiedzenie

Wypowiedź, która ma sens i jest zamknięta kropką, pytajnikiem lub wykrzyknikiem. Wypowiedzenia dzielimy na zdania (z orzeczeniem) i równoważniki zdań (bez orzeczenia).

2.Zdanie

Wypowiedzenie, które ma orzeczenie, np. „Ola czyta książkę.”, „Grzmi.”, „Zbudowano most.”. Podmiotu w zdaniu może nie być, ale orzeczenie być musi.

3.Orzeczenie

Najważniejsza część zdania, mówiąca, co się dzieje lub w jakim stanie ktoś jest. Zwykle to czasownik w formie osobowej (czytam, padało), ale też forma na -no, -to (zbudowano) albo „trzeba”, „można” z bezokolicznikiem.

4.Podmiot

Część zdania nazywająca wykonawcę czynności albo to, o czym mówi orzeczenie. Odpowiada na pytanie kto? co?, np. „Kot śpi” - podmiotem jest „kot”.

5.Równoważnik zdania

Wypowiedzenie bez orzeczenia, które mimo to ma pełny sens, np. „Cisza na sali!”, „Uwaga, zły pies.”, „Dokąd teraz?”.

6.Przekształcanie równoważnika w zdanie

Do równoważnika dodajemy czasownik, który będzie orzeczeniem, np. „Pożar w lesie!” - „W lesie wybuchł pożar!”, „Zimno.” - „Jest zimno.”.

7.Gdzie występują równoważniki zdań

W napisach i ogłoszeniach („Wejście od podwórza.”), hasłach, poleceniach („Do tablicy!”), okrzykach („Ratunku!”), notatkach, punktach planu oraz w swobodnych rozmowach.

8.Równoważnik z bezokolicznikiem

Bezokolicznik nie jest osobową formą czasownika, więc wypowiedzenia typu „Nie palić!”, „Zapiąć pasy.” to równoważniki zdań.

9.Imiesłów przymiotnikowy w równoważniku

Forma typu „zamknięty”, „otwarta” nie jest orzeczeniem. „Sklep zamknięty.” to równoważnik zdania, a „Sklep jest zamknięty.” i „Zamknięto sklep.” to już zdania.

10.Zdanie bezpodmiotowe

Zdanie, które ma orzeczenie, ale nie ma podmiotu i nie da się go ani dodać, ani domyślić z formy czasownika, np. „Grzmi.”, „Zbudowano most.”, „Trzeba się uczyć.”.

11.Podmiot domyślny

Podmiot, którego nie ma w zdaniu, ale wynika z formy czasownika, np. „Czytam” (ja), „Idziemy” (my). Zdanie z podmiotem domyślnym NIE jest zdaniem bezpodmiotowym.

12.Zdania bezpodmiotowe z formami na -no, -to

Bezosobowe formy czasownika zakończone na -no, -to tworzą zdania bezpodmiotowe, np. „Otwarto nowy basen.”, „Posprzątano klasę.”, „Zamknięto drogę.”.

13.Zdania bezpodmiotowe z „się”

Czasownik w trzeciej osobie liczby pojedynczej z „się” użyty bezosobowo, np. „Mówi się, że…”, „W naszej klasie dużo się czyta.”, „Tu się nie biega.”.

14.Zdania bezpodmiotowe o zjawiskach przyrody

Czasowniki nazywające zjawiska przyrody bez wykonawcy, np. „Grzmi.”, „Błyska się.”, „Świta.”, „Ściemnia się.”.

15.Zdania bezpodmiotowe z „trzeba”, „można”

Wyrazy „trzeba”, „można”, „należy”, „warto”, „wolno” w połączeniu z bezokolicznikiem tworzą orzeczenie zdania bezpodmiotowego, np. „Trzeba odrobić lekcje.”, „Nie wolno tu palić.”.

16.Zdania bezpodmiotowe z „było”, „jest”, „zrobiło się”

Połączenia typu „jest zimno”, „było wesoło”, „będzie ciepło”, „zrobiło się ciemno” tworzą zdania bezpodmiotowe.

17.Równoważnik a zdanie bezpodmiotowe

Równoważnik nie ma orzeczenia, a zdanie bezpodmiotowe ma orzeczenie, tylko brakuje mu podmiotu. „Zimno.” to równoważnik, a „Jest zimno.” - zdanie bezpodmiotowe.

18.Pułapka: „Pada śnieg”

Nie każde zdanie o pogodzie jest bezpodmiotowe. W zdaniach „Pada śnieg.” i „Wieje wiatr.” podmiotami są „śnieg” i „wiatr”.

19.Pułapka: „zbudowaliśmy” i „zbudowano”

„Zbudowaliśmy szałas.” ma podmiot domyślny „my”. „Zbudowano szałas.” jest zdaniem bezpodmiotowym, bo forma na -no nie wskazuje żadnej osoby.

20.Równoważniki w planie wydarzeń

Punkty planu często zapisuje się równoważnikami zdań, np. „Wyjazd na wycieczkę.”, „Zgubienie mapy.”, „Szczęśliwy powrót do domu.”.

21.Imiesłowowy równoważnik zdania

Część zdania złożonego z imiesłowem przysłówkowym (zakończonym na -ąc, -łszy, -wszy) zamiast orzeczenia, np. „Wracając ze szkoły, spotkałem Anię.”. Oddzielamy go przecinkiem.

22.Zasada imiesłowowego równoważnika

Czynność w imiesłowowym równoważniku musi wykonywać ten sam wykonawca co w zdaniu, do którego go dołączamy. Błędnie: „Wchodząc do klasy, zadzwonił dzwonek.” - to nie dzwonek wchodził.