Polski
Świat przedstawiony: narrator, bohaterowie, czas i miejsce akcji
Zestaw dla klasy 6 o elementach świata przedstawionego w utworze literackim. Utrwalisz, czym narrator różni się od autora, jak rozpoznać narrację pierwszoosobową i trzecioosobową, jakich bohaterów wyróżniamy oraz jak określić czas i miejsce akcji na przykładach z lektur.
Podcast
Ładuję…
1.Świat przedstawiony
Wszystko, o czym opowiada utwór literacki: bohaterowie, wydarzenia, czas akcji i miejsce akcji. Tworzy go autor, dlatego nawet bardzo podobny do prawdziwego świat w książce jest wymyślony.
2.Fikcja literacka
Zmyślenie, czyli to, że świat przedstawiony w utworze wymyślił autor. W książce mogą pojawić się prawdziwe miejsca, postacie i wydarzenia historyczne (np. powstanie Mahdiego w „W pustyni i w puszczy”), ale i one należą do świata stworzonego przez autora, a losy głównych bohaterów są zwykle wymyślone.
3.Autor
Prawdziwa osoba, która napisała utwór. Jego imię i nazwisko znajdziemy na okładce, np. Ferenc Molnár jest autorem powieści „Chłopcy z Placu Broni”.
4.Narrator
Osoba mówiąca w utworze, która opowiada o wydarzeniach. Narratora wymyślił autor, dlatego nie wolno ich utożsamiać. Narrator może być jednym z bohaterów albo opowiadać o wszystkim z boku.
5.Narracja
Opowiadanie o wydarzeniach przez narratora. To ta część tekstu, w której mówi narrator, a nie bohaterowie w dialogach.
6.Narrator pierwszoosobowy
Narrator, który jest jednym z bohaterów i opowiada o tym, co sam przeżył lub widział. Używa form pierwszej osoby: „poszedłem”, „zobaczyłam”, „byliśmy”. Tak opowiada Mikołajek w opowiadaniach Goscinnego.
7.Narrator trzecioosobowy
Narrator, który nie bierze udziału w wydarzeniach i opowiada o bohaterach z zewnątrz. Używa form trzeciej osoby: „poszedł”, „zobaczyła”, „byli”. Tak opowiedziana jest np. powieść „Chłopcy z Placu Broni”.
8.Narrator wszechwiedzący
Narrator trzecioosobowy, który wie wszystko o świecie przedstawionym: zna myśli i uczucia bohaterów, ich przeszłość i to, co się jeszcze wydarzy.
9.Bohater literacki
Postać przedstawiona w utworze. Może nią być człowiek, zwierzę, istota fantastyczna, a nawet ożywiony przedmiot.
10.Bohater główny
Najważniejsza postać utworu. Wokół niej toczy się akcja, a jej losy czytelnik śledzi od początku do końca, np. Bilbo Baggins w „Hobbicie”.
11.Bohater drugoplanowy
Postać ważna dla akcji, ale mniej niż bohater główny. Często pomaga mu, towarzyszy lub przeszkadza, np. czarodziej Gandalf w „Hobbicie”.
12.Bohater epizodyczny
Postać, która pojawia się w utworze tylko na chwilę, w jednym lub kilku zdarzeniach, i nie wpływa wyraźnie na przebieg akcji, np. przechodzień, o którego bohater pyta o drogę.
13.Bohater tytułowy
Postać, której imię lub nazwa pojawia się w tytule utworu, np. Mikołajek w zbiorze opowiadań „Mikołajek”.
14.Bohater zbiorowy
Grupa postaci przedstawiona w utworze jako całość, która działa wspólnie, np. chłopcy z Placu Broni broniący swojego placu.
15.Czas akcji
Czas, w którym rozgrywają się wydarzenia utworu. Może być podany dokładnie (data), w przybliżeniu (pora roku, „w czasie wojny”) albo pozostać nieokreślony („dawno, dawno temu”).
16.Miejsce akcji
Miejsce, w którym toczą się wydarzenia: kraj, miasto, dom, las. Może być prawdziwe, np. Budapeszt, albo wymyślone, np. Narnia lub Śródziemie.
17.Akcja utworu
Przebieg wydarzeń w utworze, czyli ciąg zdarzeń, w których biorą udział bohaterowie.
18.Wątek główny i wątki poboczne
Wątek to ciąg wydarzeń związanych z jednym bohaterem lub jedną sprawą. Wątek główny jest najważniejszy w utworze, a wątki poboczne go uzupełniają.
19.Punkt kulminacyjny
Moment największego napięcia w akcji utworu. Po nim zwykle następuje rozwiązanie akcji.
20.Elementy realistyczne
Postacie, miejsca i zdarzenia, które mogłyby istnieć lub wydarzyć się naprawdę, np. szkoła, kłótnia kolegów, wyjazd na wakacje.
21.Elementy fantastyczne
Postacie i zdarzenia niemożliwe w prawdziwym świecie, np. smoki, czary, mówiące zwierzęta, przejście do innej krainy przez szafę.
22.Podmiot liryczny
Osoba mówiąca w wierszu. W utworach pisanych prozą, takich jak opowiadanie czy powieść, osobą mówiącą jest narrator.
23.Jak rozpoznać rodzaj narracji
Sprawdź formy czasowników i zaimki w tekście narratora, nie w dialogach. Formy „ja, my, poszedłem” oznaczają narrację pierwszoosobową, a „on, oni, poszedł” - trzecioosobową.
24.Wskazówki czasu akcji
Gdy w utworze nie ma daty, czas akcji ustalamy na podstawie wskazówek: pory roku i dnia, świąt, ubrań, przedmiotów i wynalazków, sposobu życia bohaterów.
Notatka
Czym jest świat przedstawiony
Świat przedstawiony to wszystko, o czym opowiada utwór literacki. Tworzą go bohaterowie, wydarzenia, czas akcji i miejsce akcji. Analizując utwór, warto zadać cztery pytania: kto? co się dzieje? kiedy? gdzie?
Świat przedstawiony jest zawsze wymyślony przez autora. Nazywamy to fikcją literacką. Nawet jeśli w powieści pojawia się prawdziwe miasto, na przykład Budapeszt w „Chłopcach z Placu Broni”, postacie i ich przygody zostały zmyślone.
W świecie przedstawionym mogą występować elementy realistyczne, czyli takie, które mogłyby się zdarzyć naprawdę (szkoła, kłótnia kolegów), oraz fantastyczne, niemożliwe w rzeczywistości (smoki, czary, mówiące zwierzęta).
Autor a narrator
Autor to prawdziwy człowiek, który napisał utwór. Jego nazwisko widnieje na okładce. Narrator to osoba mówiąca w utworze, która opowiada o wydarzeniach. Narrator jest częścią świata przedstawionego, bo wymyślił go autor.
Dlatego dorosła pisarka może stworzyć narratora, który jest dziesięcioletnim chłopcem, a nawet psem. Opowiadania o Mikołajku napisał René Goscinny, ale opowiada je sam Mikołajek.
Ważne
Nie myl autora z narratorem: autor pisze książkę, a narrator opowiada historię wewnątrz książki.
W wierszu osobę mówiącą nazywamy podmiotem lirycznym, a w opowiadaniu i powieści - narratorem.
Rodzaje narracji
Narracja pierwszoosobowa występuje wtedy, gdy narrator jest jednym z bohaterów i opowiada o tym, co sam przeżył. Używa form „ja”, „my”, „poszedłem”, „zobaczyłyśmy”. Zna dobrze swoje myśli, ale o innych postaciach wie tylko tyle, ile zobaczy lub usłyszy.
Narracja trzecioosobowa występuje wtedy, gdy narrator nie bierze udziału w wydarzeniach i opowiada o bohaterach z boku: „on poszedł”, „ona zobaczyła”. Często jest to narrator wszechwiedzący, który zna myśli wszystkich postaci i wie, co się wydarzy.
Przykład
„Wszedłem do klasy” - narracja pierwszoosobowa; „Wszedł do klasy” - narracja trzecioosobowa.
Rodzaj narracji sprawdzamy w tekście narratora, a nie w dialogach. Bohaterowie w rozmowach zawsze mówią o sobie „ja”, nawet gdy cała powieść jest opowiedziana w trzeciej osobie.
Bohaterowie utworu
Bohater literacki to każda postać przedstawiona w utworze: człowiek, zwierzę, istota fantastyczna albo ożywiony przedmiot. Bohaterów dzielimy według ich znaczenia dla akcji:
- bohater główny - najważniejsza postać, wokół której toczy się akcja, np. Bilbo Baggins w „Hobbicie”,
- bohater drugoplanowy - postać ważna, ale mniej niż główna, np. Gandalf,
- bohater epizodyczny - postać, która pojawia się tylko na chwilę i nie zmienia przebiegu wydarzeń.
Wyróżniamy też bohatera tytułowego, którego imię lub nazwa jest w tytule (Mikołajek), oraz bohatera zbiorowego, czyli grupę działającą wspólnie, jak chłopcy z Placu Broni.
Czas i miejsce akcji
Czas akcji to czas, w którym dzieją się wydarzenia. Autor może podać go dokładnie (datą), w przybliżeniu (pora roku, święta, „w czasie wojny”) albo zostawić nieokreślony, jak w baśniach: „dawno, dawno temu”. Gdy daty brak, szukamy wskazówek: pór roku, ubrań, przedmiotów, wynalazków i sposobu życia bohaterów.
Zapamiętaj
Czas akcji to nie data napisania ani wydania książki, tylko czas wydarzeń w świecie przedstawionym.
Miejsce akcji to miejsce, w którym toczą się wydarzenia. Może być prawdziwe, jak Budapeszt w „Chłopcach z Placu Broni”, albo wymyślone, jak Narnia czy Śródziemie. Często akcja przenosi się między kilkoma miejscami, np. z domu w Anglii do Narnii.
Jak opisać świat przedstawiony na sprawdzianie
Przy analizie utworu dobrze jest postępować krok po kroku:
- ustal, kto jest narratorem i jaki to rodzaj narracji,
- wypisz bohaterów i określ, którzy są główni, drugoplanowi i epizodyczni,
- znajdź w tekście słowa mówiące o czasie i miejscu akcji,
- opisz akcję, czyli przebieg wydarzeń, i wskaż wątek główny oraz poboczne,
- wskaż punkt kulminacyjny, czyli moment największego napięcia,
- zastanów się, które elementy są realistyczne, a które fantastyczne.
Odpowiedzi zawsze uzasadniaj przykładem z tekstu, np. cytując formę czasownika, która pokazuje rodzaj narracji.
Quizy w tym zestawie
27 pytań w 3 etapach
Odblokujesz je po dodaniu zestawu.
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Pierwsze podejście. Klucz z punktacją i oceną jest na ostatniej stronie.
Pobierz sprawdzian (PDF)Podobne zestawy
20 fiszek
Rodzina wyrazów i wyrazy pochodne25 fiszek uczy się 1
Miłość, wina i władza w „Lalce”, „Dziadach” i „Makbecie”10 fiszek
Mitologia grecka Jana Parandowskiegouczy się 1
Frazeologizmy z mitologii, historii, Biblii i literatury21 fiszek
Uniwersalny szkic odpowiedzi maturalnejuczy się 6