Poprawność językowa - najczęstsze błędy i jak ich unikać

1.Błąd językowy

Naruszenie zasad poprawnej polszczyzny (normy językowej) w mowie lub piśmie, np. w odmianie wyrazów, budowie zdań albo doborze słów. Od błędów językowych odróżniamy błędy zapisu: ortograficzne i interpunkcyjne.

2.Norma wzorcowa

Najstaranniejsza odmiana polszczyzny, obowiązująca w piśmie i w sytuacjach oficjalnych: w wypracowaniu, na egzaminie, w przemówieniu, np. „Przeczytałem tę książkę”.

3.Norma użytkowa

Odmiana polszczyzny dopuszczalna w codziennych, swobodnych rozmowach. Akceptuje niektóre formy potoczne, których nie przyjmuje norma wzorcowa, np. „tą książkę” w swobodnej mowie.

4.Błąd fleksyjny

Błąd w odmianie wyrazu, czyli użycie niepoprawnej formy, np. „poszłem” zamiast „poszedłem”, „rozumią” zamiast „rozumieją”.

5.Błąd składniowy

Błąd w budowie zdania lub w łączeniu wyrazów, np. zły przypadek po czasowniku („używam długopis” zamiast „używam długopisu”), brak zgody podmiotu z orzeczeniem albo źle użyty imiesłowowy równoważnik zdania.

6.Błąd leksykalny

Błąd w doborze słowa, czyli użycie wyrazu w niewłaściwym znaczeniu, np. „adresant” zamiast „adresat”, „bynajmniej” zamiast „przynajmniej”.

7.Błąd frazeologiczny

Zmiana lub pomieszanie stałego związku wyrazów, np. „odnieść porażkę” zamiast „ponieść porażkę”, „w każdym bądź razie” zamiast „w każdym razie”.

8.Błąd stylistyczny

Użycie słów lub konstrukcji, które nie pasują do sytuacji i rodzaju tekstu, np. kolokwializmy („spoko”, „fajnie”) w rozprawce, a także niepotrzebne powtórzenia tego samego wyrazu.

9.Błąd fonetyczny

Błąd w wymowie, np. źle postawiony akcent albo zniekształcona lub zgubiona głoska, np. „tera” zamiast „teraz”.

10.Wziąć

Poprawny bezokolicznik to „wziąć” (nie: wziąść). Formy czasu przeszłego: wziąłem, wzięłam, wzięli.

11.Poszedłem

Poprawna forma czasu przeszłego dla mężczyzny to „poszedłem” (nie: poszłem). Kobieta mówi „poszłam”.

12.Rozumieją, umieją

Poprawne formy 3. osoby liczby mnogiej to „rozumieją” i „umieją” (nie: rozumią, umią).

13.Włączać

Poprawnie mówimy i piszemy: włączać, wyłączać, włączam (nie: włanczać, wyłanczać).

14.Tę czy tą?

W bierniku (kogo? co?) rodzaju żeńskiego w normie wzorcowej używamy formy „tę”: Czytam tę książkę. Forma „tą” jest poprawna w narzędniku (z kim? z czym?): Interesuję się tą książką.

15.Liczebniki z rzeczownikami

Z rzeczownikami męskoosobowymi używamy form typu „pięciu chłopców” (nie: pięć chłopców). Z wyrazem „dzieci” łączymy liczebnik zbiorowy: dwoje dzieci, pięcioro dzieci (nie: dwa dzieci).

16.Półtora i półtorej

Formę „półtora” łączymy z rzeczownikami rodzaju męskiego i nijakiego (półtora roku, półtora jabłka), a formę „półtorej” z rzeczownikami rodzaju żeńskiego (półtorej godziny).

17.Podwójne stopniowanie

Nie łączymy formy stopnia wyższego ze słowem „bardziej”: poprawnie „lepszy”, „ładniejszy” (nie: bardziej lepszy, bardziej ładniejszy).

18.Formy zaimków

Na początku zdania używamy dłuższej formy zaimka: „Mnie się to podoba” albo „Podoba mi się to” (nie: Mi się to podoba). Po przyimku zaimek „on” ma postać z n-: do niego, u niego, z nim (nie: do jego).

19.Zgoda podmiotu z orzeczeniem

Gdy podmiot tworzą tylko kobiety, zwierzęta lub rzeczy, orzeczenie ma formę niemęskoosobową: Ola i Kasia poszły. Gdy w grupie jest choć jeden mężczyzna - męskoosobową: Ola i Kuba poszli.

20.Rząd czasownika

Czasownik wymaga od dopełnienia określonego przypadka: używać czegoś (słownika), wymagać czegoś (punktualności), zazdrościć komuś czegoś (roweru), szukać czegoś (kluczy).

21.Błędny imiesłowowy równoważnik zdania

Błąd składniowy, w którym czynność w równoważniku i w zdaniu wykonują różne osoby lub rzeczy, np. „Wchodząc do klasy, zadzwonił dzwonek”. Poprawnie: Gdy wchodziłem do klasy, zadzwonił dzwonek.

22.Pleonazm

Połączenie wyrazów, które powtarzają tę samą treść (tzw. masło maślane), np. cofnąć się do tyłu, spadać w dół, kontynuować dalej, akwen wodny. Wystarczy jeden wyraz: cofnąć się, spadać, kontynuować, akwen.

23.Bynajmniej

Wyraz znaczący „wcale, zupełnie”, który wzmacnia przeczenie: Bynajmniej nie jestem zmęczony. Nie wolno używać go zamiast „przynajmniej”: Ja przynajmniej się uczyłem.

24.Adresat i adresant

Adresat to odbiorca listu lub wiadomości, czyli osoba, do której piszemy. Adresant to nadawca, czyli osoba, która list wysyła.

25.Liczba i ilość

Wyraz „liczba” łączymy z rzeczownikami, które da się policzyć: liczba uczniów, liczba książek. Wyraz „ilość” - z rzeczownikami niepoliczalnymi: ilość wody, ilość mąki.

26.Efektowny i efektywny

Efektowny to robiący wrażenie, np. efektowna fryzura. Efektywny to skuteczny, przynoszący dobre wyniki, np. efektywna nauka.

27.Dzięki i z powodu

„Dzięki” wskazuje przyczynę czegoś dobrego: Dzięki pomocy kolegi rozwiązałem zadanie. Przy złych skutkach używamy „z powodu”: Z powodu deszczu odwołano mecz.

28.Ponieść porażkę, odnieść sukces

Poprawne związki to „ponieść porażkę” (klęskę, stratę) oraz „odnieść sukces” (zwycięstwo). Połączenie „odnieść porażkę” to błąd frazeologiczny.

29.W każdym razie

Poprawne wyrażenia to „w każdym razie” i „bądź co bądź”. Forma „w każdym bądź razie” powstała z pomieszania tych dwóch wyrażeń i jest błędna.

30.Akcent - wyjątki

W polszczyźnie akcent zwykle pada na przedostatnią sylabę. W normie wzorcowej trzecią sylabę od końca akcentujemy m.in. w wyrazach na -yka, -ika pochodzenia greckiego i łacińskiego (ma-te-MA-ty-ka, FI-zy-ka) oraz w formach typu BY-li-śmy, zro-BI-li-ście.