Nauka o języku - powtórka przed egzaminem ósmoklasisty

1.Odmienne części mowy

Części mowy, które zmieniają formę: czasownik (odmienia się m.in. przez osoby, liczby, czasy i tryby) oraz rzeczownik, przymiotnik, liczebnik i zaimek (odmieniają się przez przypadki).

2.Nieodmienne części mowy

Przysłówek, przyimek, spójnik, partykuła i wykrzyknik - zawsze mają tę samą postać. Wiele przysłówków się jednak stopniuje (szybko - szybciej - najszybciej), ale stopniowanie to nie odmiana.

3.Czasownik

Część mowy nazywająca czynność lub stan. Odmienia się przez osoby, liczby, czasy (przeszły, teraźniejszy, przyszły) i tryby, a w niektórych formach (np. w czasie przeszłym) także przez rodzaje. Ma aspekt i stronę.

4.Aspekt dokonany i niedokonany

Czasownik dokonany nazywa czynność zakończoną lub jednorazową i nie ma czasu teraźniejszego (napisać, zjeść). Czasownik niedokonany nazywa czynność trwającą lub powtarzaną i ma trzy czasy (pisać, jeść).

5.Tryby czasownika

Oznajmujący stwierdza fakt (czytam, czytałem). Rozkazujący wyraża polecenie lub prośbę (czytaj!). Przypuszczający wyraża możliwość lub warunek i ma cząstkę -by (czytałbym, czytalibyśmy).

6.Strona czynna i bierna

W stronie czynnej podmiot wykonuje czynność (Ola napisała list). W stronie biernej czynność jest wykonywana na podmiocie (List został napisany przez Olę). Stronę bierną tworzymy z czasownika być lub zostać i imiesłowu przymiotnikowego biernego.

7.Formy zakończone na -no, -to

Nieodmienne formy czasownika, które nie wskazują wykonawcy czynności, np. zbudowano, otwarto, posprzątano. Zdania z takimi formami są bezpodmiotowe. Podobnie działają konstrukcje z się: mówi się, czyta się.

8.Imiesłów przymiotnikowy

Odmienna forma czasownika podobna do przymiotnika. Czynny ma zakończenie -ący (czytający, biegnący), bierny: -ny, -ony, -ty (czytany, zrobiony, umyty).

9.Imiesłów przysłówkowy

Nieodmienna forma czasownika. Współczesny kończy się na -ąc i oznacza czynność równoczesną z inną (czytając). Uprzedni kończy się na -łszy lub -wszy i oznacza czynność wcześniejszą (zjadłszy, przeczytawszy).

10.Stopniowanie przymiotników

Regularne: przyrostkami -szy, -ejszy (miły - milszy - najmilszy, ciepły - cieplejszy - najcieplejszy). Nieregularne: dobry - lepszy - najlepszy, zły - gorszy - najgorszy, duży - większy - największy, mały - mniejszy - najmniejszy. Opisowe: bardziej i najbardziej (bardziej kolorowy).

11.Liczebnik

Część mowy określająca liczbę lub kolejność. Główny: pięć, dwadzieścia. Porządkowy: piąty, dwudziesty. Zbiorowy: dwoje, pięcioro (np. dwoje dzieci, troje drzwi). Nieokreślony: kilka, wiele.

12.Zaimek

Część mowy, która zastępuje inną: rzeczownik (ja, ty, ktoś, nic), przymiotnik (mój, taki, który), liczebnik (ile, tyle) lub przysłówek (tu, tam, wtedy, tak). Zaimki zastępujące przysłówek są nieodmienne.

13.Przyimek i spójnik

Przyimek (w, na, do, z, pod, przed) łączy się z rzeczownikiem lub zaimkiem i tworzy wyrażenie przyimkowe: do szkoły, przed tobą. Spójnik (i, oraz, a, ale, lecz, albo, więc, że, bo, gdy) łączy wyrazy w zdaniu lub zdania w wypowiedzeniu złożonym.

14.Partykuła

Nieodmienna część mowy, która nadaje wypowiedzi odcień znaczeniowy: przeczenie (nie), pytanie (czy), życzenie (oby), rozkaz (niech), wzmocnienie (-że, nawet, tylko), np. Czy pójdziesz ze mną?

15.Podmiot

Wykonawca czynności lub ten, o kim mówi orzeczenie (kto? co?). Bywa szeregowy (Ola i Kuba grają) albo domyślny (Gramy w piłkę - my). Zdanie bez podmiotu to zdanie bezpodmiotowe (Zrobiło się ciemno).

16.Orzeczenie czasownikowe i imienne

Orzeczenie mówi, co robi podmiot lub co się z nim dzieje. Czasownikowe to osobowa forma czasownika (Kuba czyta). Imienne składa się z łącznika (być, zostać, stać się) i orzecznika, np. rzeczownika lub przymiotnika (Kuba jest uczniem, Niebo było szare).

17.Dopełnienie

Część zdania, która określa czasownik i odpowiada na pytania przypadków zależnych: kogo? czego? komu? czemu? co? kim? czym? o kim? o czym?, np. Czytam książkę. Pomagam bratu.

18.Przydawka

Część zdania, która określa rzeczownik i odpowiada na pytania: jaki? który? czyj? ile? z czego?, np. nowy rower, mój brat, trzy koty, kubek z porcelany.

19.Okolicznik

Część zdania, która najczęściej określa czasownik i podaje okoliczności czynności: miejsce (gdzie?), czas (kiedy?), sposób (jak?), przyczynę (dlaczego?), cel (po co?), np. Wczoraj szybko pobiegłem do szkoły.

20.Zdanie pojedyncze, złożone i wielokrotnie złożone

Zdanie pojedyncze ma jedno orzeczenie (Mama czyta.). Zdanie złożone ma co najmniej dwa orzeczenia (Mama czyta, a tata gotuje.). Wypowiedzenie wielokrotnie złożone ma co najmniej trzy zdania składowe.

21.Zdanie współrzędnie złożone

Zdania składowe są równorzędne - żadne nie określa drugiego. Rodzaje: łączne (i, oraz), rozłączne (lub, albo, czy), przeciwstawne (ale, lecz, a, jednak), wynikowe (więc, dlatego, zatem).

22.Zdanie podrzędnie złożone

Jedno zdanie (podrzędne) określa drugie (nadrzędne) i odpowiada na pytanie od niego zadane. Zdania łączą spójniki (że, bo, gdy, jeśli, żeby) lub zaimki (który, kto, gdzie), np. Wiem, że jutro jest sprawdzian.

23.Rodzaje zdań podrzędnych

Zdanie podrzędne pełni funkcję części zdania: podmiotowe (kto? co?), orzecznikowe (kim jest? jaki jest?), dopełnieniowe (pytania dopełnienia), przydawkowe (jaki? który? czyj?), okolicznikowe (gdzie? kiedy? dlaczego? po co? pod jakim warunkiem?).

24.Równoważnik zdania

Wypowiedzenie bez osobowej formy czasownika, które można rozwinąć w zdanie, np. Cisza na sali. Zakaz wjazdu. Do tablicy!

25.Imiesłowowy równoważnik zdania

Część wypowiedzenia z imiesłowem przysłówkowym, która zastępuje zdanie podrzędne, np. Wracając do domu, spotkałem kolegę. Wykonawca czynności w obu częściach musi być ten sam. Oddzielamy go przecinkiem.

26.Mowa niezależna i zależna

Mowa niezależna przytacza dokładnie czyjeś słowa, np. Kuba powiedział: „Jestem zmęczony”. Mowa zależna przekazuje je w zdaniu podrzędnym, bez cudzysłowu i ze zmienioną osobą: Kuba powiedział, że jest zmęczony.

27.Wyraz podstawowy i pochodny

Wyraz pochodny powstał od innego wyrazu - podstawowego - i znaczeniowo od niego zależy, np. dom - domek, ryba - rybak, pisać - przepisać.

28.Temat słowotwórczy i formant

Temat słowotwórczy to część wyrazu pochodnego wspólna z wyrazem podstawowym (dom-ek, ryb-ak). Formant to cząstka, która tworzy nowy wyraz: przedrostek przed tematem (prze-pisać) albo przyrostek po temacie (dom-ek).

29.Rdzeń i rodzina wyrazów

Rodzina wyrazów to wszystkie wyrazy pokrewne, np. las, lasek, leśny, leśniczy, zalesić. Rdzeń to ich wspólna, najważniejsza część (las-, leś-), w której może zachodzić wymiana głosek.

30.Wyrazy złożone

Wyrazy utworzone z co najmniej dwóch wyrazów. Złożenia mają łącznik -o-, -i-, -y- (wodospad, pracodawca), zrosty powstały przez zrośnięcie wyrazów (Wielkanoc, dobranoc), a zestawienia to kilka osobnych wyrazów o jednym znaczeniu (panna młoda, maszyna do szycia).