Polski
Ó i u, rz i ż, ch i h - zasady pisowni i trudne wyrazy
Zestaw dla klas 4-6 do powtórki przed dyktandem. Utrwalisz zasady pisowni ó i u, rz i ż oraz ch i h: wymianę liter w wyrazach pokrewnych, pisownię w zakończeniach i po spółgłoskach oraz najważniejsze wyjątki. Poćwiczysz też trudne wyrazy, których pisownię trzeba po prostu zapamiętać.
Podcast
Ładuję…
1.Wyraz pokrewny
Wyraz z tej samej rodziny, który ma wspólną część i podobne znaczenie, np. dróżka - droga, mróz - mrozić, ucho - uszko. Służy do sprawdzania pisowni: jeśli w miejscu trudnej litery pojawia się o, r, g albo sz, wiemy, jak zapisać wyraz.
2.Ó wymienne
Ó, które w innej formie wyrazu lub w wyrazie pokrewnym wymienia się na o, e albo a, np. stół - stoły, mówić - mowa, niósł - niesie, wrócić - wracać. Wymiana pozwala sprawdzić pisownię.
3.Ó niewymienne
Ó, którego nie sprawdzimy żadną wymianą, więc pisownię trzeba zapamiętać, np. góra, król, ogórek, córka, wróbel, żółw, który, chór.
4.Ó w zakończeniach -ów, -ówka, -ówna
W tych zakończeniach piszemy ó, np. Kraków, Tarnów, kotów, domów, pocztówka, złotówka, kreskówka, Nowakówna (córka pana Nowaka).
5.Zasuwka, skuwka, wsuwka
Wyjątki od zasady pisania ó w zakończeniu -ówka. Piszemy je przez u, bo są związane z czasownikami zasuwać, skuwać i wsuwać, które piszemy przez u.
6.U na początku wyrazu
Na początku wyrazu piszemy u, np. ulica, ucho, ubranie, uśmiech, ul. Wyjątki to m.in. wyrazy ósmy, ósemka, ów, ówczesny i ówdzie.
7.U na końcu wyrazu
Na końcu wyrazu piszemy u, np. domu, lasu, ogrodu, kakadu, ku, mu.
8.U w czasownikach z -uje
W formach czasowników z cząstką -uje-, -uj- piszemy u, np. maluje, rysujesz, kupują, pracuj. Bezokolicznik tych czasowników zwykle kończy się na -ować: malować - maluje, budować - buduje.
9.U w zakończeniach -unek, -un, -utki, -uszek, -uch
W tych zakończeniach piszemy u, np. rachunek, ratunek, opatrunek, opiekun, zwiastun, malutki, cieniutki, garnuszek, leniuch.
10.Rz wymienne
Rz, które w innej formie wyrazu lub w wyrazie pokrewnym wymienia się na r, np. morze - morski, na górze - góra, dworzec - dworca, orzeł - orła, gorzki - gorycz.
11.Rz po spółgłoskach
Po spółgłoskach b, p, d, t, g, k, ch, j, w piszemy rz, np. brzoza, przyroda, drzewo, trzy, grzyb, krzak, chrzan, ujrzeć, wrzesień.
12.Wyjątki od rz po spółgłoskach
W kilku wyrazach po spółgłoskach z tej grupy nie piszemy rz, np. pszczoła, pszenica, kształt (sz) oraz gżegżółka (ż).
13.Rz w zakończeniach -arz, -erz, -mistrz, -mierz
W tych zakończeniach, często w nazwach zawodów i osób, piszemy rz, np. lekarz, kucharz, malarz, rycerz, żołnierz, zegarmistrz, Kazimierz.
14.Rz niewymienne
Rz, którego nie sprawdzimy wymianą na r, więc trzeba je zapamiętać, np. rzeka, rzodkiewka, burza, porządek, wierzba, jarzębina, korzyść, twarz.
15.Ż wymienne
Ż, które w wyrazie pokrewnym wymienia się na g, h, z, ź, s lub dz, np. książka - księga, drużyna - druh, wożę - wozić, grożę - groźba, wyżej - wysoko, pieniężny - pieniądze.
16.Ż niewymienne
Ż, którego nie sprawdzimy żadną wymianą, więc pisownię trzeba zapamiętać, np. żaba, żuk, żyrafa, żurek, plaża, bagaż, jeż, też, już.
17.Może czy morze?
Oba wyrazy brzmią tak samo, ale znaczą co innego. „Może” (od czasownika móc) piszemy przez ż, bo ż wymienia się na g: mogę. „Morze” (wielki zbiornik wody) piszemy przez rz, bo rz wymienia się na r: morski.
18.Ch wymienne na sz
Ch, które w wyrazie pokrewnym wymienia się na sz, np. mucha - muszka, ucho - uszko, cichy - ciszej, suchy - suszyć, duch - dusza.
19.Ch na końcu wyrazu
Na końcu wyrazu piszemy ch, np. dach, groch, mech, zapach, w lasach, dobrych. Ważny wyjątek to druh.
20.Ch po literze s
Po literze s piszemy ch, np. schody, schować, schab, schronisko, schludny.
21.H wymienne
H piszemy, gdy w wyrazach pokrewnych wymienia się na ż (rzadziej na g lub z), np. druh - drużyna. Takich wyrazów jest niewiele.
22.H niewymienne
H, którego pisowni nie sprawdzimy wymianą, więc trzeba ją zapamiętać, np. herbata, hałas, huśtawka, harcerz, hamak, hokej, bohater, hulajnoga, historia.
23.Żółw i żółty
Trudne wyrazy z ż i ó niewymiennymi. Żadnej z tych liter nie sprawdzimy wymianą (żółwie, żółwik, żółknąć), więc pisownię trzeba zapamiętać.
24.Rzeżucha
Roślina, którą często sieje się przed Wielkanocą. Trudny wyraz z trzema pułapkami: rz na początku, ż w środku i ch przed końcówką. Pisownię trzeba zapamiętać.
25.Chrząszcz
Owad z twardymi pokrywami skrzydeł (chrząszczem jest np. biedronka). Trudny wyraz: ch na początku, potem rz, ą i szcz. Słynne zdanie Jana Brzechwy brzmi: „W Szczebrzeszynie chrząszcz brzmi w trzcinie”.
26.Słownik ortograficzny
Słownik (książka lub aplikacja), który pokazuje poprawny zapis wyrazów w porządku alfabetycznym. Zaglądamy do niego, gdy ani wymiana, ani żadna zasada nie wyjaśnia pisowni.
Notatka
Jak sprawdzać pisownię trudnych wyrazów
Litery ó i u, rz i ż oraz ch i h brzmią tak samo, dlatego w dyktandzie nie wystarczy uważnie słuchać. Trzeba wiedzieć, jak sprawdzić zapis.
Najpierw szukamy wymiany, czyli innej formy tego samego wyrazu albo wyrazu pokrewnego, w którym w miejscu trudnej litery pojawia się inna. Jeśli w miejscu ó słychać o, e lub a, piszemy ó. Jeśli pojawia się r, piszemy rz. Jeśli pojawia się g, h, z, ź, s lub dz, piszemy ż. Jeśli ch zamienia się w sz, piszemy ch.
Gdy wymiany nie ma, sprawdzamy zasady: co stoi na początku i na końcu wyrazu, jakie ma zakończenie i jaka litera stoi przed trudnym miejscem. Jeśli i to nie pomaga, mamy do czynienia z pisownią niewymienną - wtedy zaglądamy do słownika ortograficznego i uczymy się wyrazu na pamięć.
Przykład
dróżka - droga: ó wymienia się na o, a ż na g, więc jeden wyraz pokrewny wyjaśnia obie trudności.
Kiedy piszemy ó, a kiedy u
Ó wymienne sprawdzamy wyrazami, w których pojawia się o, e lub a: stół - stoły, mówić - mowa, niósł - niesie, wrócić - wracać.
Ó piszemy także w zakończeniach -ów, -ówka, -ówna, np. Kraków, kotów, pocztówka, złotówka, Nowakówna. Wyjątki to zasuwka, skuwka i wsuwka - piszemy je przez u, bo łączą się z czasownikami zasuwać, skuwać i wsuwać.
U piszemy:
- na początku wyrazu: ulica, ucho, uśmiech (wyjątki: ósmy, ósemka, ówczesny),
- na końcu wyrazu: domu, lasu, kakadu,
- w formach czasowników z -uje: maluje, rysuje, kupuje (od malować, rysować, kupować),
- w zakończeniach -unek, -un, -utki, -uszek, -uch: rachunek, opiekun, malutki, garnuszek, leniuch.
Wyrazy z ó niewymiennym trzeba zapamiętać, np. góra, król, ogórek, córka, wróbel, żółw, który.
Kiedy piszemy rz, a kiedy ż
Rz wymienne sprawdzamy wyrazem, w którym pojawia się r: morze - morski, na górze - góra, dworzec - dworca, orzeł - orła.
Rz piszemy także:
- po spółgłoskach b, p, d, t, g, k, ch, j, w: brzoza, przyroda, drzewo, trzy, grzyb, krzak, chrzan, ujrzeć, wrzesień,
- w zakończeniach -arz, -erz, -mistrz, -mierz: lekarz, kucharz, rycerz, żołnierz, zegarmistrz, Kazimierz (wyjątki: jeż, papież).
Ż wymienne sprawdzamy wyrazem z g, h, z, ź, s lub dz: książka - księga, drużyna - druh, wożę - wozić, grożę - groźba, wyżej - wysoko, pieniężny - pieniądze.
Rz i ż niewymienne trzeba zapamiętać: rzeka, burza, porządek, wierzba oraz żaba, żuk, żyrafa, plaża, bagaż.
Zapamiętaj
Po b, p, d, t, g, k, ch, j, w piszemy rz. Wyjątki to m.in. pszczoła, pszenica, kształt i gżegżółka.
Kiedy piszemy ch, a kiedy h
Ch piszemy:
- gdy wymienia się na sz: mucha - muszka, ucho - uszko, cichy - ciszej, suchy - suszyć, duch - dusza,
- na końcu wyrazu: dach, groch, mech, zapach, w lasach, dobrych (wyjątek: druh),
- po literze s: schody, schować, schab, schronisko.
H piszemy, gdy w wyrazach pokrewnych wymienia się na ż (rzadziej na g lub z), np. druh - drużyna. Takich wyrazów jest niewiele, dlatego większość wyrazów z h ma h niewymienne i trzeba je zapamiętać: herbata, hałas, huśtawka, harcerz, hamak, hokej, bohater, hulajnoga, historia.
Zdarza się też ch niewymienne, np. chleb, chmura, chór, chory. Te wyrazy również warto ćwiczyć, bo często pojawiają się w dyktandach.
Wyrazy, które brzmią tak samo, i pułapki z dyktand
Niektóre wyrazy brzmią identycznie, ale znaczą co innego i inaczej się je pisze. Wtedy pisownię wybieramy według znaczenia w zdaniu.
Ważne
„Może” (od czasownika móc: mogę) piszemy przez ż, a „morze” (zbiornik wody: morski) przez rz. Zanim zapiszesz wyraz, zastanów się, o co chodzi w zdaniu.
W dyktandach często pojawiają się trudne wyrazy, nieraz z kilkoma trudnościami naraz, np. żółw, żółty, ogórek, rzeżucha, chrząszcz, huśtawka, hulajnoga, herbata, gżegżółka. Zdanie Jana Brzechwy „W Szczebrzeszynie chrząszcz brzmi w trzcinie” to świetne ćwiczenie na rz po spółgłoskach.
Po dyktandzie warto zapisać błędne wyrazy poprawnie, podkreślić trudne miejsce i dopisać uzasadnienie: wyraz pokrewny, zasadę albo słowo „niewymienne”. Takie poprawianie uczy najwięcej, a krzyżówki i gry słowne pomagają utrwalić zapis trudnych wyrazów.
Quizy w tym zestawie
30 pytań w 3 etapach
Odblokujesz je po dodaniu zestawu.
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Pierwsze podejście. Klucz z punktacją i oceną jest na ostatniej stronie.
Pobierz sprawdzian (PDF)Podobne zestawy
20 fiszek
Rodzina wyrazów i wyrazy pochodne25 fiszek uczy się 1
Miłość, wina i władza w „Lalce”, „Dziadach” i „Makbecie”10 fiszek
Mitologia grecka Jana Parandowskiegouczy się 1
Frazeologizmy z mitologii, historii, Biblii i literatury21 fiszek
Uniwersalny szkic odpowiedzi maturalnejuczy się 6