Ilustracja do zestawu: Ó i u, rz i ż, ch i h - zasady pisowni i trudne wyrazy

Polski

Ó i u, rz i ż, ch i h - zasady pisowni i trudne wyrazy

Szkoła podstawowa5,0 / 5 (1 ocena ucznia)uczy się 28 osób
26 fiszek30 pytań w 3 etapachnotatka

Zestaw dla klas 4-6 do powtórki przed dyktandem. Utrwalisz zasady pisowni ó i u, rz i ż oraz ch i h: wymianę liter w wyrazach pokrewnych, pisownię w zakończeniach i po spółgłoskach oraz najważniejsze wyjątki. Poćwiczysz też trudne wyrazy, których pisownię trzeba po prostu zapamiętać.

Podcast

Ładuję…

1.Wyraz pokrewny

Wyraz z tej samej rodziny, który ma wspólną część i podobne znaczenie, np. dróżka - droga, mróz - mrozić, ucho - uszko. Służy do sprawdzania pisowni: jeśli w miejscu trudnej litery pojawia się np. o, r, g albo sz, wiemy, jak zapisać wyraz.

2.Ó wymienne

Ó, które w innej formie wyrazu lub w wyrazie pokrewnym wymienia się na o, e albo a, np. stół - stoły, mówić - mowa, niósł - niesie, wrócić - wracać. Wymiana pozwala sprawdzić pisownię.

3.Ó niewymienne

Ó, którego nie sprawdzimy żadną wymianą, więc pisownię trzeba zapamiętać, np. góra, król, ogórek, córka, wróbel, żółw, który, chór.

4.Ó w zakończeniach -ów, -ówka, -ówna

W tych zakończeniach piszemy ó, np. Kraków, Tarnów, kotów, domów, pocztówka, złotówka, kreskówka, Nowakówna (córka pana Nowaka).

5.Zasuwka, skuwka, wsuwka

Wyjątki od zasady pisania ó w zakończeniu -ówka. Piszemy je przez u, bo są związane z czasownikami zasuwać, skuwać i wsuwać, które piszemy przez u.

6.U na początku wyrazu

Na początku wyrazu piszemy u, np. ulica, ucho, ubranie, uśmiech, ul. Wyjątki to m.in. wyrazy ósmy, ósemka, ów, ówczesny i ówdzie.

7.U na końcu wyrazu

Na końcu wyrazu piszemy u, np. domu, lasu, ogrodu, kakadu, ku, mu.

8.U w czasownikach z -uje

W formach czasowników z cząstką -uje-, -uj- piszemy u, np. maluje, rysujesz, kupują, pracuj. Bezokolicznik tych czasowników zwykle kończy się na -ować: malować - maluje, budować - buduje.

9.U w zakończeniach -unek, -un, -utki, -uszek, -uch

W tych zakończeniach piszemy u, np. rachunek, ratunek, opatrunek, opiekun, zwiastun, malutki, cieniutki, garnuszek, leniuch.

10.Rz wymienne

Rz, które w innej formie wyrazu lub w wyrazie pokrewnym wymienia się na r, np. morze - morski, na górze - góra, dworzec - dworca, orzeł - orła, gorzki - gorycz.

11.Rz po spółgłoskach

Po spółgłoskach b, p, d, t, g, k, ch, j, w piszemy rz, np. brzoza, przyroda, drzewo, trzy, grzyb, krzak, chrzan, ujrzeć, wrzesień.

12.Wyjątki od rz po spółgłoskach

W kilku wyrazach po spółgłoskach z tej grupy nie piszemy rz, np. pszczoła, pszenica, kształt (sz) oraz gżegżółka (ż). Sz piszemy też w przyrostku -szy stopnia wyższego i najwyższego, np. lepszy, krótszy, najgrubszy.

13.Rz w zakończeniach -arz, -erz, -mistrz, -mierz

W tych zakończeniach, często w nazwach zawodów i osób, piszemy rz, np. lekarz, kucharz, malarz, rycerz, żołnierz, zegarmistrz, Kazimierz.

14.Rz niewymienne

Rz, którego nie sprawdzimy wymianą na r, więc trzeba je zapamiętać, np. rzeka, rzodkiewka, burza, porządek, wierzba, jarzębina, korzyść, twarz.

15.Ż wymienne

Ż, które w wyrazie pokrewnym wymienia się na g, h, z, ź, s lub dz, np. książka - księga, drużyna - druh, wożę - wozić, grożę - groźba, wyżej - wysoko, pieniężny - pieniądze.

16.Ż niewymienne

Ż, którego nie wyjaśni ani wymiana, ani zasada pisania ż po l, ł, r, n (np. ulżyć, małże, oranżada), więc pisownię trzeba zapamiętać, np. żaba, żuk, żyrafa, żurek, plaża, bagaż, jeż, też, już.

17.Może czy morze?

Oba wyrazy brzmią tak samo, ale znaczą co innego. „Może” (od czasownika móc) piszemy przez ż, bo ż wymienia się na g: mogę. „Morze” (wielki zbiornik wody) piszemy przez rz, bo rz wymienia się na r: morski.

18.Ch wymienne na sz

Ch, które w wyrazie pokrewnym wymienia się na sz, np. mucha - muszka, ucho - uszko, cichy - ciszej, suchy - suszyć, duch - dusza.

19.Ch na końcu wyrazu

Na końcu wyrazu piszemy ch, np. dach, groch, mech, zapach, w lasach, dobrych. Ważny wyjątek to druh.

20.Ch po literze s

Po literze s piszemy ch, np. schody, schować, schab, schronisko, schludny.

21.H wymienne

H piszemy, gdy w wyrazach pokrewnych wymienia się na ż (rzadziej na g lub z), np. druh - drużyna, wahać się - waga, błahy - błazen. Takich wyrazów jest niewiele.

22.H niewymienne

H, którego pisowni nie sprawdzimy wymianą, więc trzeba ją zapamiętać, np. herbata, hałas, huśtawka, harcerz, hamak, hokej, bohater, hulajnoga, historia.

23.Żółw i żółty

Trudne wyrazy z ż i ó niewymiennymi: żółw i żółty. Żadnej z tych liter nie sprawdzimy wymianą (żółwie, żółwik, żółknąć), więc pisownię trzeba zapamiętać.

24.Rzeżucha

Roślina, którą często sieje się przed Wielkanocą. Trudny wyraz z trzema pułapkami: rz na początku, ż w środku i ch przed końcówką. Pisownię trzeba zapamiętać.

25.Chrząszcz

Owad z twardymi pokrywami skrzydeł (chrząszczem jest np. biedronka). Trudny wyraz: ch na początku, potem rz, ą i szcz. Słynne zdanie Jana Brzechwy brzmi: „W Szczebrzeszynie chrząszcz brzmi w trzcinie”.

26.Słownik ortograficzny

Słownik (książka lub aplikacja), który pokazuje poprawny zapis wyrazów w porządku alfabetycznym. Zaglądamy do niego, gdy ani wymiana, ani żadna zasada nie wyjaśnia pisowni.

Notatka

Jak sprawdzić pisownię trudnego wyrazu

Ó i u, rz i ż oraz ch i h brzmią tak samo, czyli oznaczają te same głoski, więc w dyktandzie nie wystarczy uważnie słuchać. Rz i ch to dwie litery, ale jedna głoska, dlatego wyraz może mieć więcej liter niż głosek.

Pisownię trudnego wyrazu sprawdzamy w trzech krokach: najpierw szukamy wymiany, potem zasady, a na końcu zaglądamy do słownika.

Jak sprawdzić pisownię trudnego wyrazu

Wymiana to inna litera w tym samym miejscu w innej formie wyrazu albo w wyrazie pokrewnym. należy do tej samej rodziny: ma wspólną część i podobne znaczenie. Literę wybieramy według tego, co pojawia się w jej miejscu:

  • ó piszemy, gdy pojawia się o, e lub a,
  • rz piszemy, gdy pojawia się r,
  • ż piszemy, gdy pojawia się g, h, z, ź, s lub dz,
  • ch piszemy, gdy pojawia się sz,
  • h piszemy, gdy pojawia się ż, rzadziej g lub z.

Gdy wymiany nie ma, szukamy zasady: patrzymy na początek i koniec wyrazu, zakończenie i literę przed trudnym miejscem. Jeśli żadna zasada nie pasuje, pisownia jest niewymienna. Wtedy sprawdzamy wyraz w słowniku ortograficznym i uczymy się go na pamięć. Taki słownik (książka lub aplikacja) podaje poprawny zapis wyrazów w porządku alfabetycznym.

Przykład

W wyrazie brzózka ó wymienia się na o (brzoza), a rz piszemy, bo stoi po spółgłosce b.

Kiedy piszemy ó

sprawdzamy inną formą wyrazu albo wyrazem pokrewnym. W miejscu ó pojawia się wtedy o, e lub a, np. róg - rogi, wiózł - wiezie, skrócić - skracać.

Ó piszemy także w zakończeniach -ów, -ówka i -ówna, np. Rzeszów, Chorzów, ptaków, zeszytów, żarówka, makówka, Kowalczykówna (córka pana Kowalczyka).

Wyjątkami od zakończenia -ówka są zasuwka, skuwka i wsuwka. Piszemy je przez u, bo łączą się z czasownikami zasuwać, skuwać i wsuwać.

Gdy ó nie wymienia się na żadną literę i nie pasuje do zasady, mamy . Ó zostaje wtedy we wszystkich wyrazach pokrewnych, np. góra - górka, górski, góral, pagórek; chór - chórek, chóralny. Pisownię takich wyrazów trzeba zapamiętać, np. jaskółka, wiewiórka, płótno, mózg, róża.

Kiedy piszemy u

U piszemy według czterech zasad: na początku wyrazu, na końcu wyrazu, w formach czasowników z -uje oraz w kilku zakończeniach.

Gdzie piszemy uPrzykłady
początek wyrazuupał, udo, urodziny
koniec wyrazupsu, na boku, Tomku
formy czasownika z -uje-, -uj-gotuje, pilnujesz, dziękuj
zakończenia -unek, -un, -utki, -uszek, -uchkierunek, biegun, milutki, paluszek, maluch

Czasowniki z -uje mają zwykle bezokolicznik zakończony na -ować, np. kolorować - koloruje, żałować - żałuje.

Od zasady pisania są wyjątki, m.in. ósmy, ósemka, ów, ówczesny i ówdzie.

Kiedy piszemy rz

sprawdzamy formą, w której w miejscu rz pojawia się r, np. dobrze - dobry, starzec - stary, w teatrze - teatr.

Rz piszemy też według dwóch zasad:

  • po spółgłoskach b, p, d, t, g, k, ch, j, w, np. brzeg, przepis, drzemka, trzepak, grzebień, krzyk, chrzest, spojrzenie, wrzos,
  • w zakończeniach -arz, -erz, -mistrz, -mierz, często w nazwach zawodów i osób, np. piekarz, bramkarz, talerz, burmistrz, Włodzimierz.

Zapamiętaj

Wyjątki od to m.in. pszczoła, pszenica, kształt (sz) i gżegżółka (ż). Sz piszemy też w stopniu wyższym i najwyższym z przyrostkiem -szy, np. lepszy, krótszy, najgrubszy. Jeż i papież tylko brzmią podobnie do wyrazów z zakończeniem -erz - piszemy je przez ż.

Gdy rz nie wymienia się na r i nie pasuje do żadnej zasady, mamy , np. rzęsa, rzepa, warzywo, zwierzę. Rz zostaje wtedy we wszystkich wyrazach pokrewnych, np. rzeka - rzeczka, rzeczny; burza - burzowy, burzliwy.

Ż i wyrazy, które brzmią tak samo

Kiedy piszemy ż

sprawdzamy inną formą wyrazu albo wyrazem pokrewnym, w których pojawia się g, h, z, ź, s lub dz, np. śnieżny - śnieg, każę - kazać, bliżej - blisko, mosiężny - mosiądz.

Ż piszemy też po literach l, ł, r, n, np. ulżyć, małże, rżeć, oranżada. Gdy ż nie wymienia się na g, h, z, ź, s ani dz i nie stoi po l, ł, r, n, mamy , np. żagiel, żelazo, żyto, garaż. Pisownię takich wyrazów trzeba zapamiętać.

Wyrazy, które brzmią tak samo

Niektóre wyrazy brzmią jednakowo, ale znaczą co innego i piszemy je inaczej. Wtedy najpierw ustalamy znaczenie w zdaniu, a potem szukamy wymiany.

  • „Mażę kredą po chodniku” - mażę to forma czasownika mazać, więc ż wymienia się na z,
  • „Marzę o nowym rowerze” - marzę to forma czasownika marzyć, w którym rz jest niewymienne.

Ważne

Może (od czasownika móc) piszemy przez ż, a morze (zbiornik wody) przez rz. O zapisie decyduje znaczenie w zdaniu.

Może i morze brzmią tak samo

Kiedy piszemy ch, a kiedy h

Ch piszemy:

  • gdy w wyrazie pokrewnym wymienia się na sz, np. strach - straszny, piechota - pieszy,
  • na końcu wyrazu, np. ruch, puch, w domach, ładnych (ważny wyjątek: druh),
  • po literze s, np. schnąć, schylić się, schemat.

Zdarza się też ch niewymienne, np. chleb, chmura, chomik, chwila, kuchnia.

H piszemy, gdy w wyrazach pokrewnych wymienia się na ż, rzadziej na g lub z, np. druh - drużyna, wahać się - waga, błahy - błazen. Takich wyrazów jest niewiele. Dlatego większość wyrazów z h ma , które trzeba zapamiętać, np. hotel, hymn, humor, hipopotam.

Kiedy ch, a kiedy h

Wyrazy z kilkoma trudnościami i poprawa błędów

Wyrazy z kilkoma trudnościami

W jednym wyrazie bywa kilka trudnych miejsc. Każde z nich sprawdzamy osobno, np.:

przyjaciółka
rz stoi po p, a ó wymienia się na e: przyjaciel
grzybiarz
pierwsze rz stoi po g, a drugie jest w zakończeniu -arz
różowy
ó i ż są niewymienne, tak jak w wyrazie róża.

Na pamięć warto znać wyrazy z kilkoma pułapkami naraz: żółw, żółty, , i gżegżółka.

Poprawa błędów po dyktandzie

Błąd poprawiamy w trzech krokach: zapisujemy wyraz poprawnie, podkreślamy trudne miejsce i dopisujemy uzasadnienie. Uzasadnieniem jest wyraz pokrewny, zasada albo słowo „niewymienne”.

Poprawa błędów po dyktandzie

Przykład

Ktoś napisał „wiewiurka”. Poprawiamy na wiewiórka, podkreślamy ó i dopisujemy: ó niewymienne.

W skrócie

  • 01Trudną literę wyjaśnia wymiana albo zasada; gdy nie pasuje żadna z nich, pisownia jest niewymienna i sprawdzamy ją w słowniku ortograficznym.
  • 02Ó piszemy, gdy wymienia się na o, e lub a, w zakończeniach -ów, -ówka, -ówna (bez zasuwki, skuwki, wsuwki) i w wyrazach z ó niewymiennym.
  • 03U piszemy na początku i na końcu wyrazu, w formach czasowników z -uje oraz w zakończeniach -unek, -un, -utki, -uszek, -uch.
  • 03Na początku wyrazu ó mają tylko wyjątki, m.in. ósmy, ósemka, ów, ówczesny i ówdzie.
  • 04Rz piszemy, gdy wymienia się na r, po spółgłoskach b, p, d, t, g, k, ch, j, w oraz w zakończeniach -arz, -erz, -mistrz, -mierz.
  • 05Ż piszemy, gdy w wyrazie pokrewnym pojawia się g, h, z, ź, s lub dz, po literach l, ł, r, n albo gdy ż jest niewymienne.
  • 05Gdy dwa wyrazy brzmią tak samo, zapis wybieramy według ich znaczenia w zdaniu.
  • 06Ch piszemy, gdy wymienia się na sz, na końcu wyrazu (wyjątek: druh) i po literze s.
  • 06H rzadko się wymienia (druh - drużyna), więc pisownię większości wyrazów z h trzeba zapamiętać.
  • 07Każde trudne miejsce w wyrazie ma własne uzasadnienie: wyraz pokrewny, zasadę albo pisownię niewymienną.

Pojęcia z fiszek

Karty pracy

Ćwiczenia do wydruku na ten temat

Krzyżówki ortograficzneKlasy 4-5

Otwórz kartę pracy

Rz wymienne na r i rz po spółgłoskachKlasy 4-5

Otwórz kartę pracy

Ż wymienne i niewymienne - zasady pisowniKlasy 4-5

Otwórz kartę pracy

Quizy w tym zestawie

30 pytań w 3 etapach

  1. Etap 1: Podstawy pisowni ó i u

    Etap 1 · 14 fiszek · 10 pytań

  2. Etap 2: Pisownia rz i ż

    Etap 2 · 7 fiszek · 11 pytań

  3. Etap 3: Ch, h i trudne wyrazy

    Etap 3 · 5 fiszek · 9 pytań

  4. Powtórka z całości

    15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów

Sprawdzian do druku

Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną

Sprawdzam sprawdzian…

Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem

WhatsApp

Podobne zestawy

Zobacz wszystkie fiszki z języka polskiego

Wyszukiwarka

Szukasz czegoś innego?

Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.