Polski
Ó i u, rz i ż, ch i h - zasady pisowni i trudne wyrazy
Zestaw dla klas 4-6 do powtórki przed dyktandem. Utrwalisz zasady pisowni ó i u, rz i ż oraz ch i h: wymianę liter w wyrazach pokrewnych, pisownię w zakończeniach i po spółgłoskach oraz najważniejsze wyjątki. Poćwiczysz też trudne wyrazy, których pisownię trzeba po prostu zapamiętać.
Podcast
Ładuję…
1.Wyraz pokrewny
Wyraz z tej samej rodziny, który ma wspólną część i podobne znaczenie, np. dróżka - droga, mróz - mrozić, ucho - uszko. Służy do sprawdzania pisowni: jeśli w miejscu trudnej litery pojawia się np. o, r, g albo sz, wiemy, jak zapisać wyraz.
2.Ó wymienne
Ó, które w innej formie wyrazu lub w wyrazie pokrewnym wymienia się na o, e albo a, np. stół - stoły, mówić - mowa, niósł - niesie, wrócić - wracać. Wymiana pozwala sprawdzić pisownię.
3.Ó niewymienne
Ó, którego nie sprawdzimy żadną wymianą, więc pisownię trzeba zapamiętać, np. góra, król, ogórek, córka, wróbel, żółw, który, chór.
4.Ó w zakończeniach -ów, -ówka, -ówna
W tych zakończeniach piszemy ó, np. Kraków, Tarnów, kotów, domów, pocztówka, złotówka, kreskówka, Nowakówna (córka pana Nowaka).
5.Zasuwka, skuwka, wsuwka
Wyjątki od zasady pisania ó w zakończeniu -ówka. Piszemy je przez u, bo są związane z czasownikami zasuwać, skuwać i wsuwać, które piszemy przez u.
6.U na początku wyrazu
Na początku wyrazu piszemy u, np. ulica, ucho, ubranie, uśmiech, ul. Wyjątki to m.in. wyrazy ósmy, ósemka, ów, ówczesny i ówdzie.
7.U na końcu wyrazu
Na końcu wyrazu piszemy u, np. domu, lasu, ogrodu, kakadu, ku, mu.
8.U w czasownikach z -uje
W formach czasowników z cząstką -uje-, -uj- piszemy u, np. maluje, rysujesz, kupują, pracuj. Bezokolicznik tych czasowników zwykle kończy się na -ować: malować - maluje, budować - buduje.
9.U w zakończeniach -unek, -un, -utki, -uszek, -uch
W tych zakończeniach piszemy u, np. rachunek, ratunek, opatrunek, opiekun, zwiastun, malutki, cieniutki, garnuszek, leniuch.
10.Rz wymienne
Rz, które w innej formie wyrazu lub w wyrazie pokrewnym wymienia się na r, np. morze - morski, na górze - góra, dworzec - dworca, orzeł - orła, gorzki - gorycz.
11.Rz po spółgłoskach
Po spółgłoskach b, p, d, t, g, k, ch, j, w piszemy rz, np. brzoza, przyroda, drzewo, trzy, grzyb, krzak, chrzan, ujrzeć, wrzesień.
12.Wyjątki od rz po spółgłoskach
W kilku wyrazach po spółgłoskach z tej grupy nie piszemy rz, np. pszczoła, pszenica, kształt (sz) oraz gżegżółka (ż). Sz piszemy też w przyrostku -szy stopnia wyższego i najwyższego, np. lepszy, krótszy, najgrubszy.
13.Rz w zakończeniach -arz, -erz, -mistrz, -mierz
W tych zakończeniach, często w nazwach zawodów i osób, piszemy rz, np. lekarz, kucharz, malarz, rycerz, żołnierz, zegarmistrz, Kazimierz.
14.Rz niewymienne
Rz, którego nie sprawdzimy wymianą na r, więc trzeba je zapamiętać, np. rzeka, rzodkiewka, burza, porządek, wierzba, jarzębina, korzyść, twarz.
15.Ż wymienne
Ż, które w wyrazie pokrewnym wymienia się na g, h, z, ź, s lub dz, np. książka - księga, drużyna - druh, wożę - wozić, grożę - groźba, wyżej - wysoko, pieniężny - pieniądze.
16.Ż niewymienne
Ż, którego nie wyjaśni ani wymiana, ani zasada pisania ż po l, ł, r, n (np. ulżyć, małże, oranżada), więc pisownię trzeba zapamiętać, np. żaba, żuk, żyrafa, żurek, plaża, bagaż, jeż, też, już.
17.Może czy morze?
Oba wyrazy brzmią tak samo, ale znaczą co innego. „Może” (od czasownika móc) piszemy przez ż, bo ż wymienia się na g: mogę. „Morze” (wielki zbiornik wody) piszemy przez rz, bo rz wymienia się na r: morski.
18.Ch wymienne na sz
Ch, które w wyrazie pokrewnym wymienia się na sz, np. mucha - muszka, ucho - uszko, cichy - ciszej, suchy - suszyć, duch - dusza.
19.Ch na końcu wyrazu
Na końcu wyrazu piszemy ch, np. dach, groch, mech, zapach, w lasach, dobrych. Ważny wyjątek to druh.
20.Ch po literze s
Po literze s piszemy ch, np. schody, schować, schab, schronisko, schludny.
21.H wymienne
H piszemy, gdy w wyrazach pokrewnych wymienia się na ż (rzadziej na g lub z), np. druh - drużyna, wahać się - waga, błahy - błazen. Takich wyrazów jest niewiele.
22.H niewymienne
H, którego pisowni nie sprawdzimy wymianą, więc trzeba ją zapamiętać, np. herbata, hałas, huśtawka, harcerz, hamak, hokej, bohater, hulajnoga, historia.
23.Żółw i żółty
Trudne wyrazy z ż i ó niewymiennymi: żółw i żółty. Żadnej z tych liter nie sprawdzimy wymianą (żółwie, żółwik, żółknąć), więc pisownię trzeba zapamiętać.
24.Rzeżucha
Roślina, którą często sieje się przed Wielkanocą. Trudny wyraz z trzema pułapkami: rz na początku, ż w środku i ch przed końcówką. Pisownię trzeba zapamiętać.
25.Chrząszcz
Owad z twardymi pokrywami skrzydeł (chrząszczem jest np. biedronka). Trudny wyraz: ch na początku, potem rz, ą i szcz. Słynne zdanie Jana Brzechwy brzmi: „W Szczebrzeszynie chrząszcz brzmi w trzcinie”.
26.Słownik ortograficzny
Słownik (książka lub aplikacja), który pokazuje poprawny zapis wyrazów w porządku alfabetycznym. Zaglądamy do niego, gdy ani wymiana, ani żadna zasada nie wyjaśnia pisowni.
Notatka
Jak sprawdzić pisownię trudnego wyrazu
Ó i u, rz i ż oraz ch i h brzmią tak samo, czyli oznaczają te same głoski, więc w dyktandzie nie wystarczy uważnie słuchać. Rz i ch to dwie litery, ale jedna głoska, dlatego wyraz może mieć więcej liter niż głosek.
Pisownię trudnego wyrazu sprawdzamy w trzech krokach: najpierw szukamy wymiany, potem zasady, a na końcu zaglądamy do słownika.
Wymiana to inna litera w tym samym miejscu w innej formie wyrazu albo w wyrazie pokrewnym. należy do tej samej rodziny: ma wspólną część i podobne znaczenie. Literę wybieramy według tego, co pojawia się w jej miejscu:
- ó piszemy, gdy pojawia się o, e lub a,
- rz piszemy, gdy pojawia się r,
- ż piszemy, gdy pojawia się g, h, z, ź, s lub dz,
- ch piszemy, gdy pojawia się sz,
- h piszemy, gdy pojawia się ż, rzadziej g lub z.
Gdy wymiany nie ma, szukamy zasady: patrzymy na początek i koniec wyrazu, zakończenie i literę przed trudnym miejscem. Jeśli żadna zasada nie pasuje, pisownia jest niewymienna. Wtedy sprawdzamy wyraz w słowniku ortograficznym i uczymy się go na pamięć. Taki słownik (książka lub aplikacja) podaje poprawny zapis wyrazów w porządku alfabetycznym.
Przykład
W wyrazie brzózka ó wymienia się na o (brzoza), a rz piszemy, bo stoi po spółgłosce b.
Kiedy piszemy ó
sprawdzamy inną formą wyrazu albo wyrazem pokrewnym. W miejscu ó pojawia się wtedy o, e lub a, np. róg - rogi, wiózł - wiezie, skrócić - skracać.
Ó piszemy także w zakończeniach -ów, -ówka i -ówna, np. Rzeszów, Chorzów, ptaków, zeszytów, żarówka, makówka, Kowalczykówna (córka pana Kowalczyka).
Wyjątkami od zakończenia -ówka są zasuwka, skuwka i wsuwka. Piszemy je przez u, bo łączą się z czasownikami zasuwać, skuwać i wsuwać.
Gdy ó nie wymienia się na żadną literę i nie pasuje do zasady, mamy . Ó zostaje wtedy we wszystkich wyrazach pokrewnych, np. góra - górka, górski, góral, pagórek; chór - chórek, chóralny. Pisownię takich wyrazów trzeba zapamiętać, np. jaskółka, wiewiórka, płótno, mózg, róża.
Kiedy piszemy u
U piszemy według czterech zasad: na początku wyrazu, na końcu wyrazu, w formach czasowników z -uje oraz w kilku zakończeniach.
| Gdzie piszemy u | Przykłady |
|---|---|
| początek wyrazu | upał, udo, urodziny |
| koniec wyrazu | psu, na boku, Tomku |
| formy czasownika z -uje-, -uj- | gotuje, pilnujesz, dziękuj |
| zakończenia -unek, -un, -utki, -uszek, -uch | kierunek, biegun, milutki, paluszek, maluch |
Czasowniki z -uje mają zwykle bezokolicznik zakończony na -ować, np. kolorować - koloruje, żałować - żałuje.
Od zasady pisania są wyjątki, m.in. ósmy, ósemka, ów, ówczesny i ówdzie.
Kiedy piszemy rz
sprawdzamy formą, w której w miejscu rz pojawia się r, np. dobrze - dobry, starzec - stary, w teatrze - teatr.
Rz piszemy też według dwóch zasad:
- po spółgłoskach b, p, d, t, g, k, ch, j, w, np. brzeg, przepis, drzemka, trzepak, grzebień, krzyk, chrzest, spojrzenie, wrzos,
- w zakończeniach -arz, -erz, -mistrz, -mierz, często w nazwach zawodów i osób, np. piekarz, bramkarz, talerz, burmistrz, Włodzimierz.
Zapamiętaj
Wyjątki od to m.in. pszczoła, pszenica, kształt (sz) i gżegżółka (ż). Sz piszemy też w stopniu wyższym i najwyższym z przyrostkiem -szy, np. lepszy, krótszy, najgrubszy. Jeż i papież tylko brzmią podobnie do wyrazów z zakończeniem -erz - piszemy je przez ż.
Gdy rz nie wymienia się na r i nie pasuje do żadnej zasady, mamy , np. rzęsa, rzepa, warzywo, zwierzę. Rz zostaje wtedy we wszystkich wyrazach pokrewnych, np. rzeka - rzeczka, rzeczny; burza - burzowy, burzliwy.
Ż i wyrazy, które brzmią tak samo
Kiedy piszemy ż
sprawdzamy inną formą wyrazu albo wyrazem pokrewnym, w których pojawia się g, h, z, ź, s lub dz, np. śnieżny - śnieg, każę - kazać, bliżej - blisko, mosiężny - mosiądz.
Ż piszemy też po literach l, ł, r, n, np. ulżyć, małże, rżeć, oranżada. Gdy ż nie wymienia się na g, h, z, ź, s ani dz i nie stoi po l, ł, r, n, mamy , np. żagiel, żelazo, żyto, garaż. Pisownię takich wyrazów trzeba zapamiętać.
Wyrazy, które brzmią tak samo
Niektóre wyrazy brzmią jednakowo, ale znaczą co innego i piszemy je inaczej. Wtedy najpierw ustalamy znaczenie w zdaniu, a potem szukamy wymiany.
- „Mażę kredą po chodniku” - mażę to forma czasownika mazać, więc ż wymienia się na z,
- „Marzę o nowym rowerze” - marzę to forma czasownika marzyć, w którym rz jest niewymienne.
Ważne
Może (od czasownika móc) piszemy przez ż, a morze (zbiornik wody) przez rz. O zapisie decyduje znaczenie w zdaniu.
Kiedy piszemy ch, a kiedy h
Ch piszemy:
- gdy w wyrazie pokrewnym wymienia się na sz, np. strach - straszny, piechota - pieszy,
- na końcu wyrazu, np. ruch, puch, w domach, ładnych (ważny wyjątek: druh),
- po literze s, np. schnąć, schylić się, schemat.
Zdarza się też ch niewymienne, np. chleb, chmura, chomik, chwila, kuchnia.
H piszemy, gdy w wyrazach pokrewnych wymienia się na ż, rzadziej na g lub z, np. druh - drużyna, wahać się - waga, błahy - błazen. Takich wyrazów jest niewiele. Dlatego większość wyrazów z h ma , które trzeba zapamiętać, np. hotel, hymn, humor, hipopotam.
Wyrazy z kilkoma trudnościami i poprawa błędów
Wyrazy z kilkoma trudnościami
W jednym wyrazie bywa kilka trudnych miejsc. Każde z nich sprawdzamy osobno, np.:
- przyjaciółka
- rz stoi po p, a ó wymienia się na e: przyjaciel
- grzybiarz
- pierwsze rz stoi po g, a drugie jest w zakończeniu -arz
- różowy
- ó i ż są niewymienne, tak jak w wyrazie róża.
Na pamięć warto znać wyrazy z kilkoma pułapkami naraz: żółw, żółty, , i gżegżółka.
Poprawa błędów po dyktandzie
Błąd poprawiamy w trzech krokach: zapisujemy wyraz poprawnie, podkreślamy trudne miejsce i dopisujemy uzasadnienie. Uzasadnieniem jest wyraz pokrewny, zasada albo słowo „niewymienne”.
Przykład
Ktoś napisał „wiewiurka”. Poprawiamy na wiewiórka, podkreślamy ó i dopisujemy: ó niewymienne.
W skrócie
- 01Trudną literę wyjaśnia wymiana albo zasada; gdy nie pasuje żadna z nich, pisownia jest niewymienna i sprawdzamy ją w słowniku ortograficznym.
- 02Ó piszemy, gdy wymienia się na o, e lub a, w zakończeniach -ów, -ówka, -ówna (bez zasuwki, skuwki, wsuwki) i w wyrazach z ó niewymiennym.
- 03U piszemy na początku i na końcu wyrazu, w formach czasowników z -uje oraz w zakończeniach -unek, -un, -utki, -uszek, -uch.
- 03Na początku wyrazu ó mają tylko wyjątki, m.in. ósmy, ósemka, ów, ówczesny i ówdzie.
- 04Rz piszemy, gdy wymienia się na r, po spółgłoskach b, p, d, t, g, k, ch, j, w oraz w zakończeniach -arz, -erz, -mistrz, -mierz.
- 05Ż piszemy, gdy w wyrazie pokrewnym pojawia się g, h, z, ź, s lub dz, po literach l, ł, r, n albo gdy ż jest niewymienne.
- 05Gdy dwa wyrazy brzmią tak samo, zapis wybieramy według ich znaczenia w zdaniu.
- 06Ch piszemy, gdy wymienia się na sz, na końcu wyrazu (wyjątek: druh) i po literze s.
- 06H rzadko się wymienia (druh - drużyna), więc pisownię większości wyrazów z h trzeba zapamiętać.
- 07Każde trudne miejsce w wyrazie ma własne uzasadnienie: wyraz pokrewny, zasadę albo pisownię niewymienną.
Pojęcia z fiszek
Karty pracy
Ćwiczenia do wydruku na ten temat
Krzyżówki ortograficzneKlasy 4-5
Otwórz kartę pracyRz wymienne na r i rz po spółgłoskachKlasy 4-5
Otwórz kartę pracyŻ wymienne i niewymienne - zasady pisowniKlasy 4-5
Otwórz kartę pracyQuizy w tym zestawie
30 pytań w 3 etapach
Etap 1: Podstawy pisowni ó i u
Etap 1 · 14 fiszek · 10 pytań
Etap 2: Pisownia rz i ż
Etap 2 · 7 fiszek · 11 pytań
Etap 3: Ch, h i trudne wyrazy
Etap 3 · 5 fiszek · 9 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Sprawdzam sprawdzian…
Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
40 fiszek uczy się 12
uczy się 4
16 fiszek
20 fiszek uczy się 1
14 fiszek uczy się 1
40 fiszek uczy się 10
Wyszukiwarka
Szukasz czegoś innego?
Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.
