Ilustracja do zestawu: A. Kamiński, „Kamienie na szaniec”

Polski

A. Kamiński, „Kamienie na szaniec”

autor: Odrabiamy

uczy się 21 osób
16 fiszeknotatka

Najważniejsze zagadnienia z „Kamieni na szaniec”- dobra powtórka i utrwalenie przed sprawdzianem, odpowiedzią ustną lub egzaminem. Nawet jeśli niewiele pamiętasz z lekcji, dzięki tym fiszkom szybko przypomnisz sobie najważniejsze informacje i uporządkujesz swoją wiedzę.

Podcast

Ładuję…

1.Przedstaw skrótowo fabułę Kamieni na szaniec Aleksandra Kamińskiego.

To historia trójki przyjaciół Alka, Rudego i Zośki podczas II wojny światowej. Przed wojną chodzą do jednego gimnazjum, przyjaźnią się i należą do grupy harcerskiej „Buki”. Angażują się w walkę o wolność: uczestniczą w akcjach dywersyjnych i sabotażowych, a także w akcji pod Arsenałem. Obserwujemy ich odwagę, ale też tragiczną śmierć.

2.Określ czas i miejsce akcji utworu.

Akcja zaczyna się w czerwcu 1939 r. (wyjazd wakacyjny „Buków” w Beskidy) i trwa do 20 sierpnia 1943 r. (śmierć Zośki). Wydarzenia rozgrywają się głównie w Warszawie (nauka w gimnazjum, działalność harcerska i sabotażowa, akcja pod Arsenałem), ale są to także Celestynów, Czarnocin, Kraśnik, Dębe Wielkie, Sieczychy (tam mają miejsce akcje dywersyjne).

3.Podaj imiona i nazwiska trójki głównych bohaterów oraz ich pseudonimy.

Jan Bytnar ps. Rudy Maciej Aleksy Dawidowski, ps. Alek Tadeusz Zawadzki, ps. Zośka

4.Scharakteryzuj głównych bohaterów.

Alek (niebieskooki blondyn) był odważny i zachowywał spokój w trudnych sytuacjach - odkręcił niemiecką tablicę z pomnika Kopernika tuż obok komendy policji. Spotykał się z Basią, która tak jak on działała w organizacji „Wawer”. Rudy (piegowaty, rudawe włosy) wiele potrafił: gotował, tańczył, jeździł na nartach, opracował stemple Polski Walczącej i tzw. „wieczne pióro”. Przesłuchiwany na Gestapo, nie wydał przyjaciół. Zośka (delikatna, dziewczęca uroda) był uzdolniony sportowo i miał charyzmę przywódcy. Uparcie dążył do odbicia Rudego.

5.Wyjaśnij, jak wychowanie głównych bohaterów wpłynęło na ich późniejsze postawy.

Bohaterowie dorastali w rodzinach inteligenckich, w których dbano o rozwój intelektualny i staranne wychowanie. Z domu wynieśli szacunek do ojczyzny i poczucie obowiązku wobec narodu (noblesse oblige - „szlachectwo zobowiązuje”). Także szkoła - Państwowe Gimnazjum im. Stefana Batorego - oraz harcerstwo kształtowały ich charakter, ucząc samodyscypliny, współpracy i służby innym.

6.Omów krótko wartości ważne dla głównych bohaterów.

Dla głównych bohaterów ważne były przede wszystkim patriotyzm, przyjaźń i potrzeba samorozwoju. Patriotyzm rozumieli nie tylko jako walkę z okupantem, ale także jako pracę dla społeczeństwa i przyszłości Polski. Ciągle zdobywali wiedzę, kształtowali swój charakter poprzez różne wyrzeczenia oraz rozwijanie sprawności fizycznej. Ich przyjaźń opierała się na lojalności i gotowości do poświęcenia, czego szczególnym przykładem jest akcja pod Arsenałem.

7.Wyjaśnij, co oznacza określenie „pokolenie Kolumbów”.

To pokolenie twórców urodzonych ok. 1920 roku (również „pokolenie 1920”). Ich okres wchodzenia w dorosłość przypadł na lata II wojny światowej. Wielu z pokolenia Kolumbów straciło życie podczas wojny, np. poeta Krzysztof Kamil Baczyński zginął w powstaniu warszawskim.

8.Wyjaśnij, co łączyło autora książki z jej bohaterami.

Aleksander Kamiński całe życie angażował się w służbę harcerską. Był dowódcą i przyjacielem Alka, Rudego i Zośki. Działał w „Szarych Szeregach” oraz w Organizacji Małego Sabotażu „Wawer”. Napisał Kamienie na szaniec, ponieważ chciał upamiętnić dzielną młodzież oraz zwrócić uwagę na wyznawane przez nich wartości.

9.Wyjaśnij pojęcia: konspiracja, sabotaż, dywersja, Polska Walcząca, Szare Szeregi.

Konspiracja - działalność w ukryciu przeciwko władzy/okupantowi. Sabotaż - celowe utrudnianie lub zakłócanie działań okupanta. Dywersja - działania zbrojne lub sabotażowe skierowane przeciwko okupantowi. Polska Walcząca - symbol w kształcie kotwicy, połączenie liter „P” i „W”, który miał w polskim społeczeństwie podtrzymać nadzieję na zwycięstwo. Szare Szeregi - konspiracyjny związek harcerski, który podczas II wojny światowej organizował akcje przeciwko niemieckiemu okupantowi.

10.Przedstaw krótko akcje małego sabotażu, w których brali udział bohaterowie.

Do małego sabotażu należały m.in. akcje: rysowanie żółwi na murach (zachęta, by spowolniać pracę na rzecz okupanta), wybijanie szyb w niemieckich zakładach fotograficznych, gazowanie sklepów obsługujących Niemców oraz sal kinowych, pisanie na murach: „Tylko świnie siedzą w kinie”, zrywanie hitlerowskich flag, wieszanie flag polskich, malowanie na murach symboli Polski Walczącej, przemalowywanie propagandowej litery „V” w „Deutschland verloren” („Niemcy zgubione”).

11.Krótko opisz działania dywersyjne, w których brali udział bohaterowie.

W noc sylwestrową 1942/1943 wysadzono pod Kraśnikiem niemiecki pociąg przewożący sprzęt wojenny. Akcję pod Arsenałem zorganizowano 26 marca 1943 r., by odbić Rudego z rąk gestapowców. Pod Celestynowem uwolniono ludzi przewożonych do Auschwitz. Pod Czarnocinem próbowano wysadzić most pod pociągiem z niemieckim sprzętem wojskowym. Akcja w Sieczychach polegała na ataku na niemiecką strażnicę graniczną.

12.Omów przyczyny, przebieg i skutki akcji pod Arsenałem.

Bezpośrednią przyczyną akcji pod Arsenałem była chęć odbicia torturowanego Rudego, którego przewożono z Alei Szucha na Pawiak. W akcji używano granatów, pistoletów i butelek z benzyną - dowodził Orsza. Oddział Zośki przeprowadził bezpośrednie uderzenie na konwój. Udało się uwolnić 21 więźniów, w tym Rudego. Ostatecznym skutkiem tej akcji było ranienie Alka i jego śmierć kilka dni później.

13.Podaj okoliczności śmierci głównych bohaterów.

Rudy zmarł kilka dni po akcji pod Arsenałem, tj. 30 marca 1943 r. na skutek obrażeń, jakich doznał podczas przesłuchań na Gestapo. Przed śmiercią poprosił o wyrecytowanie wiersza Słowackiego Testament mój. Szczególnie wybrzmiewa: „Lecz zaklinam: niech żywi nie tracą nadziei / I przed narodem niosą oświaty kaganiec; / A kiedy trzeba, na śmierć idą po kolei, /Jak kamienie, przez Boga rzucane na szaniec!”. Tego samego dnia zmarł także Alek, który podczas akcji odbicia został postrzelony w brzuch. Zośka zginął kilka miesięcy później w sierpniu 1943 r. podczas akcji dywersyjnej w Sieczychach.

14.„Kamienie na szaniec” należą do literatury faktu. Uzasadnij, podając cechy utworu.

Występują rzeczywiste wydarzenia, miejsca i postaci. Autor wykorzystał dokumenty, m.in. fragmenty pamiętnika Zośki spisane po śmierci Alka i Rudego. Książka opiera się też na informacjach uzyskanych w rozmowach m.in. z ojcem Zośki, Basią oraz członkami grupy harcerskiej.

15.Wyjaśnij znaczenie tytułu „Kamienie na szaniec”.

Tytuł utworu odnosi się do fragmentu wiersza Testament mój Juliusza Słowackiego. „Kamienie rzucane na szaniec” to przedstawiciele pokolenia Kolumbów, tacy jak Alek, Rudy i Zośka, którym przyszło przeżywać swoją młodość w latach wojny, a mimo to odważnie bronili ojczyzny i nie wahali się poświęcić dla niej życia.

16.Jakie motywy pojawiają się w „Kamieniach na szaniec”? Wymień przynajmniej trzy.

Przyjaźń, patriotyzm, bohaterstwo, poświęcenie, śmierć, wojna, młodość, dorastanie, wolność, walka z okupantem.

Notatka

Literatura faktu

„Kamienie na szaniec” to literatura faktu: opowieść o prawdziwych ludziach i wydarzeniach, oparta na dokumentach i relacjach świadków. Książka powstała w czasie wojny, niedługo po opisanych zdarzeniach, i w 1943 roku ukazała się w konspiracji pod pseudonimem Juliusz Górecki.

CechaLiteratura faktuFikcja literacka
bohaterowierzeczywiste osobypostacie wymyślone
wydarzeniaudokumentowanewymyślone lub prawdopodobne
źródładokumenty, relacje, wspomnieniawyobraźnia autora

Autor nie ukrywa stosunku do bohaterów: podziwia ich i chce, by stali się wzorem dla innych młodych ludzi. Dlatego książka jest jednocześnie świadectwem i opowieścią wychowawczą.

Ważne

Literatura faktu nie oznacza pełnej obiektywności - autor wybiera wydarzenia i ocenia bohaterów, ale nie wymyśla faktów.

Okupacja i Szare Szeregi

Od jesieni 1939 roku Warszawa żyła pod okupacją niemiecką: obowiązywała godzina policyjna, trwały łapanki, aresztowania i egzekucje, a polskie uczelnie i gimnazja zamknięto. Młodzież uczyła się więc na tajnych kompletach.

W odpowiedzi powstało państwo podziemne - tajne władze, wojsko, sądownictwo i szkolnictwo. Harcerstwo zeszło do podziemia jako Szare Szeregi, w których zadania dzielono według wieku.

Podział Szarych Szeregów

W konspiracji obowiązywały pseudonimy i zasada, że każdy zna tylko tych, z którymi bezpośrednio współpracuje. Wpadka jednej osoby nie mogła bowiem pociągnąć za sobą całej organizacji, a aresztowanie groziło torturami i śmiercią.

Od małego sabotażu do dywersji

Działalność bohaterów narasta stopniowo - od akcji symbolicznych do walki zbrojnej. Organizacja Małego Sabotażu „Wawer” wzięła nazwę od podwarszawskiej miejscowości, w której Niemcy w grudniu 1939 roku rozstrzelali jej mieszkańców.

Droga bohaterów w konspiracji

Mały sabotaż był wojną psychologiczną: każdy napis czy znak na murze pokazywał Polakom, że opór trwa, a okupantowi - że nie złamał społeczeństwa. Ośmieszał też niemiecką propagandę i zawstydzał tych, którzy z okupantem współpracowali.

CechaMały sabotażDywersja
celwpływ na nastroje ludzistraty i osłabienie okupanta
środkifarba, kreda, ulotki, flagibroń, materiały wybuchowe
odbiorcaPolacy i okupantokupant

Dywersja wymagała broni, szkolenia i ścisłej dyscypliny, a każda akcja groziła śmiercią. Przejście do niej oznaczało dla bohaterów wejście w dorosłość: z harcerzy stali się żołnierzami.

Przebieg wydarzeń

Książka ma układ chronologiczny: zaczyna się od beztroskiej młodości przed wojną, a kończy śmiercią ostatniego z trzech przyjaciół. Kolejne rozdziały pokazują dojrzewanie bohaterów - rośnie ich odpowiedzialność, ryzyko i cena, jaką płacą.

Najważniejsze wydarzenia

W losach bohaterów widać trzy etapy: przedwojenną młodość szkolną i harcerską, okres małego sabotażu oraz walkę zbrojną. Każdy etap stawia przed nimi trudniejsze wybory.

Akcja pod Arsenałem

Akcja pod Arsenałem to kulminacja książki. Plan był bardzo ryzykowny: atak na konwój gestapo w centrum miasta, przeprowadzony przez młodych ludzi dysponujących niewielką ilością broni.

Decyzja, by narazić życie wielu dla uratowania jednego, wynikała z harcerskiej zasady lojalności: przyjaciela nie zostawia się w rękach wroga. Dla uczestników była to sprawa honoru, a nie tylko zadanie wojskowe.

Akcja pod Arsenałem

Akcja przyniosła jednocześnie sukces i stratę: cel osiągnięto, ale zapłacono za niego życiem. Dlatego w książce jest zarazem triumfem przyjaźni i początkiem żałoby.

Trzej przyjaciele

Trzej przyjaciele mają różne talenty, które w konspiracji się uzupełniają. Rudy jest pomysłowym organizatorem i wykonawcą zadań wymagających precyzji, Alek łączy brawurę z opanowaniem, a Zośka ma cechy przywódcy: potrafi porwać innych i bierze odpowiedzialność za oddział.

Ich przyjaźń wyrasta ze wspólnej szkoły i drużyny, a w czasie wojny staje się braterstwem broni. Lojalność wobec przyjaciela staje się jedną z najważniejszych zasad, którymi się kierują.

Relacje bohaterów

Każdy z nich przeżywa też własne dorastanie: pierwszą miłość, utratę bliskich, odpowiedzialność za młodszych kolegów.

Wychowanie i wartości

Postawy bohaterów nie powstały nagle w czasie wojny - przygotowały je trzy środowiska: dom, szkoła i harcerstwo.

Co ukształtowało bohaterów

Zasada noblesse oblige (franc. szlachectwo zobowiązuje) znaczyła w ich rodzinach, że wykształcenie i dobre warunki życia nie są przywilejem, lecz zobowiązaniem wobec innych.

Harcerstwo uczyło idei służby: przyrzeczenie harcerskie zobowiązuje do służby Polsce i pomocy bliźnim, a Prawo Harcerskie - do uczciwości, rzetelności i pracy nad sobą.

Wojna wystawiła te zasady na próbę: chłopcy wychowani w szacunku dla prawdy i człowieka musieli ukrywać się, oszukiwać okupanta i w końcu walczyć z bronią w ręku. Książka pokazuje, że starali się przy tym zachować uczciwość i wrażliwość.

Tytuł i pokolenie Kolumbów

Szaniec to umocnienie obronne - wał ziemny, za którym kryją się obrońcy. W wierszu Słowackiego każdy, kto oddaje życie za ojczyznę, jest jak kamień wrzucony w taki wał: pojedynczo niewiele znaczy, ale razem z innymi tworzy obronę.

Tytuł wpisuje więc bohaterów w romantyczną tradycję ofiary za ojczyznę. Ten sam wiersz mówi jednak także o niesieniu „oświaty kaganiec” - obok walki liczy się praca dla narodu.

Określenie pokolenie Kolumbów pochodzi od tytułu powieści Romana Bratnego „Kolumbowie. Rocznik 20”. Podobnie jak Kolumb, ci młodzi ludzie wkraczali w nieznany świat - tyle że był to świat wojny, w którym musieli bardzo szybko dorosnąć.

Zapamiętaj

Do pokolenia Kolumbów należą m.in. poeci Krzysztof Kamil Baczyński i Tadeusz Gajcy oraz bohaterowie „Kamieni na szaniec” - ludzie, których dorosłość zaczęła się od wojny.

Karty pracy

Ćwiczenia do wydruku na ten temat

„Kamienie na szaniec” - karta do lekturyKlasy 7-8

Otwórz kartę pracy

Lekcje z kursów Odrabiamy

Obejrzyj albo posłuchaj o tym temacie

Kamienie na szaniec Aleksandra KamińskiegoWideo, 20 min · Kurs E8 - Język polski 2027

Obejrzyj lekcję

Sprawdzian do druku

Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną

Sprawdzam sprawdzian…

Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem

WhatsApp

Podobne zestawy

Zobacz wszystkie fiszki z języka polskiego

Wyszukiwarka

Szukasz czegoś innego?

Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.