A. Kamiński, „Kamienie na szaniec”

1.Przedstaw skrótowo fabułę Kamieni na szaniec Aleksandra Kamińskiego.

To historia trójki przyjaciół Alka, Rudego i Zośki podczas II wojny światowej. Przed wojną chodzą do jednego gimnazjum, przyjaźnią się i należą do grupy harcerskiej „Buki”. Angażują się w walkę o wolność: uczestniczą w akcjach dywersyjnych i sabotażowych, a także w akcji pod Arsenałem. Obserwujemy ich odwagę, ale też tragiczną śmierć.

2.Określ czas i miejsce akcji utworu.

Akcja zaczyna się w czerwcu 1939 r. (wyjazd wakacyjny „Buków” w Beskidy) i trwa do 20 sierpnia 1943 r. (śmierć Zośki). Wydarzenia rozgrywają się głównie w Warszawie (nauka w gimnazjum, działalność harcerska i sabotażowa, akcja pod Arsenałem), ale są to także Celestynów, Czarnocin, Kraśnik, Dębe Wielkie, Sieczychy (tam mają miejsce akcje dywersyjne).

3.Podaj imiona i nazwiska trójki głównych bohaterów oraz ich pseudonimy.

Jan Bytnar ps. Rudy Maciej Aleksy Dawidowski, ps. Alek Tadeusz Zawadzki, ps. Zośka

4.Scharakteryzuj głównych bohaterów.

Alek (niebieskooki blondyn) był odważny i zachowywał spokój w trudnych sytuacjach – odkręcił niemiecką tablicę z pomnika Kopernika tuż obok komendy policji. Spotykał się z Basią, która tak jak on działała w organizacji „Wawer”. Rudy (piegowaty, rudawe włosy) wiele potrafił: gotował, tańczył, jeździł na nartach, opracował stemple Polski Walczącej i tzw. „wieczne pióro”. Przesłuchiwany na Gestapo, nie wydał przyjaciół. Zośka (delikatna, dziewczęca uroda) był uzdolniony sportowo i miał charyzmę przywódcy. Uparcie dążył do odbicia Rudego.

5.Wyjaśnij, jak wychowanie głównych bohaterów wpłynęło na ich późniejsze postawy.

Bohaterowie dorastali w rodzinach inteligenckich, w których dbano o rozwój intelektualny i staranne wychowanie. Z domu wynieśli szacunek do ojczyzny i poczucie obowiązku wobec narodu (noblesse oblige – „szlachectwo zobowiązuje”). Także szkoła – Państwowe Gimnazjum im. Stefana Batorego – oraz harcerstwo kształtowały ich charakter, ucząc samodyscypliny, współpracy i służby innym.

6.Omów krótko wartości ważne dla głównych bohaterów.

Dla głównych bohaterów ważne były przede wszystkim patriotyzm, przyjaźń i potrzeba samorozwoju. Patriotyzm rozumieli nie tylko jako walkę z okupantem, ale także jako pracę dla społeczeństwa i przyszłości Polski. Ciągle zdobywali wiedzę, kształtowali swój charakter poprzez różne wyrzeczenia oraz rozwijanie sprawności fizycznej. Ich przyjaźń opierała się na lojalności i gotowości do poświęcenia, czego szczególnym przykładem jest akcja pod Arsenałem.

7.Wyjaśnij, co oznacza określenie „pokolenie Kolumbów”.

To pokolenie twórców urodzonych ok. 1920 roku (również „pokolenie 1920”). Ich okres wchodzenia w dorosłość przypadł na lata II wojny światowej. Wielu z pokolenia Kolumbów straciło życie podczas wojny, np. poeta Krzysztof Kamil Baczyński zginął w powstaniu warszawskim.

8.Wyjaśnij, co łączyło autora książki z jej bohaterami.

Aleksander Kamiński całe życie angażował się w służbę harcerską. Był dowódcą i przyjacielem Alka, Rudego i Zośki. Działał w „Szarych Szeregach” oraz w Organizacji Małego Sabotażu „Wawer”. Napisał Kamienie na szaniec, ponieważ chciał upamiętnić dzielną młodzież oraz zwrócić uwagę na wyznawane przez nich wartości.

9.Wyjaśnij pojęcia: konspiracja, sabotaż, dywersja, Polska Walcząca, Szare Szeregi.

Konspiracja – działalność w ukryciu przeciwko władzy/okupantowi. Sabotaż – celowe utrudnianie lub zakłócanie działań okupanta. Dywersja – działania zbrojne lub sabotażowe skierowane przeciwko okupantowi. Polska Walcząca – symbol w kształcie kotwicy, połączenie liter „P” i „W”, który miał w polskim społeczeństwie podtrzymać nadzieję na zwycięstwo. Szare Szeregi – konspiracyjny związek harcerski, który podczas II wojny światowej organizował akcje przeciwko niemieckiemu okupantowi.

10.Przedstaw krótko akcje małego sabotażu, w których brali udział bohaterowie.

Do małego sabotażu należały m.in. akcje: rysowanie żółwi na murach (zachęta, by spowolniać pracę na rzecz okupanta), wybijanie szyb w niemieckich zakładach fotograficznych, gazowanie sklepów obsługujących Niemców oraz sal kinowych, pisanie na murach: „Tylko świnie siedzą w kinie”, zrywanie hitlerowskich flag, wieszanie flag polskich, malowanie na murach symboli Polski Walczącej, przemalowywanie propagandowej litery „V” w „Deutschalnd verloren” („Niemcy zgubione”).

11.Krótko opisz działania dywersyjne, w których brali udział bohaterowie.

W noc sylwestrową 1942/1943 wysadzono tory w Kraśniku (detonacja niemieckiego pociągu, który przewoził sprzęt wojenny). Akcję pod Arsenałem zorganizowano 26 marca 1943 r., by odbić Rudego z rąk gestapowców. Pod Celestynowem uwolniono ludzi przewożonych do Auschwitz. Pod Czarnocinem próbowano wysadzić most pod pociągiem z niemieckim sprzętem wojskowym. Akcja w Sieczychach miała na celu zniszczenie posterunku niemieckiej żandarmerii.

12.Omów przyczyny, przebieg i skutki akcji pod Arsenałem.

Bezpośrednią przyczyną akcji pod Arsenałem była chęć odbicia torturowanego Rudego, którego przewożono z Alei Szucha na Pawiak. W akcji używano granatów, pistoletów i butelek z benzyną – dowodził Orsza. Oddział Zośki przeprowadził bezpośrednie uderzenie na konwój. Udało się uwolnić 25 więźniów, w tym Rudego. Ostatecznym skutkiem tej akcji było ranienie Alka i jego śmierć kilka dni później.

13.Podaj okoliczności śmierci głównych bohaterów.

Rudy zmarł kilka dni po akcji pod Arsenałem, tj. 30 marca 1943 r. na skutek obrażeń, jakich doznał podczas przesłuchań na Gestapo. Przed śmiercią poprosił o wyrecytowanie wiersza Słowackiego Testament mój. Szczególnie wybrzmiewa: „Lecz zaklinam: niech żywi nie tracą nadziei / I przed narodem niosą oświaty kaganiec; / A kiedy trzeba, na śmierć idą po kolei, /Jak kamienie, przez Boga rzucane na szaniec!”. Tego samego dnia zmarł także Alek, który podczas akcji odbicia został postrzelony w brzuch. Zośka zginął kilka miesięcy później w sierpniu 1943 r. podczas akcji dywersyjnej w Sieczychach.

14.„Kamienie na szaniec” należą do literatury faktu. Uzasadnij, podając cechy utworu.

Występują rzeczywiste wydarzenia, miejsca i postaci. Autor wykorzystał dokumenty, m.in. fragmenty pamiętnika Zośki spisane po śmierci Alka i Rudego. Książka opiera się też na informacjach uzyskanych w rozmowach m.in. z ojcem Zośki, Basią oraz członkami grupy harcerskiej.

15.Wyjaśnij znaczenie tytułu „Kamienie na szaniec”.

Tytuł utworu odnosi się do fragmentu wiersza Testament mój Juliusza Słowackiego. „Kamienie rzucane na szaniec” to przedstawiciele pokolenia Kolumbów, tacy jak Alek, Rudy i Zośka, którym przyszło przeżywać swoją młodość w latach wojny, a mimo to odważnie bronili ojczyzny i nie wahali się poświęcić dla niej życia.

16.Jakie motywy pojawiają się w „Kamieniach na szaniec”? Wymień przynajmniej trzy.

Przyjaźń, patriotyzm, bohaterstwo, poświęcenie, śmierć, wojna, młodość, dorastanie, wolność, walka z okupantem.