Adam Mickiewicz – „Dziady cz. III”

„Dziady cz. III” Adama Mickiewicza zostały wydane w 1832 roku. Dramat powstał w Dreźnie, dokąd poeta przybył po klęsce powstania listopadowego. Bezpośrednim doświadczeniem historycznym, do którego nawiązuje autor, były prześladowania studentów i członków tajnych stowarzyszeń młodzieżowych w Wilnie w latach 1823–1824.

Utwór ma charakter przede wszystkim narodowowyzwoleńczy. Pokazuje Polaków pod rosyjskim zaborem, a zarazem próbuje odpowiedzieć na pytanie o sens cierpienia narodu pozbawionego własnego państwa. Dedykacja przypomina o współwięźniach, zesłańcach i ofiarach represji, podkreślając związek dramatu z rzeczywistą historią.

Dzieło Mickiewicza jest dramatem romantycznym, więc nie stosuje się do klasycznej zasady jedności miejsca, czasu i akcji. Poszczególne sceny rozgrywają się między innymi w celi więziennej, domu Ewy, pałacu senatora i Salonie warszawskim. Obok wydarzeń realistycznych pojawiają się sny, widzenia, anioły, diabły oraz prorocze obrazy przyszłości.

W utworze widoczny jest synkretyzm rodzajowy. Dialogi, monologi i didaskalia są cechami dramatu. Liryczny charakter mają zwłaszcza Wielka Improwizacja i pieśni, a elementy epickie występują w relacjach bohaterów, na przykład w opowieści Jana Sobolewskiego.

Kompozycję uzupełnia Ustęp, poetycki obraz Rosji i Petersburga. Mickiewicz krytykuje w nim carskie państwo oparte na przemocy, nie utożsamia jednak automatycznie wszystkich Rosjan z systemem carskim.

Na początku dramatu dokonuje się symboliczna przemiana bohatera. Napis „Gustavus obiit – hic natus est Conradus” oznacza, że dawny Gustaw, nieszczęśliwy kochanek znany z IV części, przestaje być skupiony na osobistym cierpieniu. Rodzi się Konrad – poeta, więzień i patriota, dla którego najważniejszy staje się los narodu.

Konrad wierzy w wyjątkową moc poezji i własnego ducha. Czuje silną więź z cierpiącymi Polakami, mówi nawet, że nazywa się „Milijon”, bo kocha i cierpi za miliony. Jest typowym bohaterem romantycznym: samotnym, wybitnym, przekonanym o własnej niezwykłości i gotowym przekraczać zwykłe granice.

W Wielkiej Improwizacji Konrad prowadzi monolog skierowany do Boga. Występuje jako poeta-geniusz, który chce otrzymać „rząd dusz”, czyli władzę nad ludźmi. Jest przekonany, że lepiej niż Bóg potrafiłby pokierować narodem i uwolnić go od cierpienia.

Postawa Konrada ma cechy prometeizmu. Podobnie jak mityczny Prometeusz buntuje się przeciw najwyższej sile nie dla własnej korzyści, lecz w obronie cierpiącej zbiorowości. Gotów jest ponieść nawet duchową klęskę, jeśli miałoby to pomóc Polsce. Jego bunt jest jednak skażony pychą: bohater stawia własny geniusz bardzo wysoko i chce narzucić Bogu swoją wolę.

Konrad nie otrzymuje odpowiedzi, której oczekuje. Milczenie Boga pokazuje ograniczenie ludzkiego poznania oraz niebezpieczeństwo przekonania, że jednostka może osądzać Boży plan.

Przeciwieństwem Konrada jest Ksiądz Piotr. Nie żąda dla siebie mocy, lecz modli się i zachowuje pokorę. Dzięki ufności wobec Boga otrzymuje dar proroczego widzenia. W scenie egzorcyzmów pomaga także Konradowi, nad którym walczą siły dobra i zła.

W Widzeniu księdza Piotra los Polski zostaje przedstawiony w duchu mesjanizmu. Naród polski cierpi niewinnie jak Chrystus, lecz jego męka ma sens: zapowiada przyszłe odrodzenie. Z tą wizją wiąże się tajemnicza liczba „czterdzieści i cztery”, oznaczająca przyszłego wybawcę narodu. Mickiewicz nie wyjaśnia jednoznacznie tożsamości tej postaci.

W scenie więziennej Mickiewicz pokazuje martyrologię narodu polskiego, czyli zbiorowe cierpienie poddanych represjom Polaków. Młodzi więźniowie wspierają się, rozmawiają o śledztwach i zesłaniach. Jan Sobolewski opisuje wywózkę młodzieży na Sybir, co uwydatnia niewinność oraz młody wiek ofiar.

Głównym symbolem systemu przemocy jest Senator Nowosilcow. Dba o karierę i łaski cara, a ludzkie cierpienie traktuje bezdusznie. Dramat pani Rollison, która prosi o pomoc dla uwięzionego syna, odsłania okrucieństwo śledztwa. Los Rollisona jest dowodem, że władza posługuje się zastraszeniem i przemocą.

Scena Salonu warszawskiego pokazuje podział Polaków. Towarzystwo „przy stoliku” tworzą osoby zamożne i wpływowe, zainteresowane modą, literaturą francuską oraz sprawami towarzyskimi. Są one w dużej mierze obojętne na los więźniów. Grupa „przy drzwiach” reprezentuje patriotów, którzy mówią o prześladowaniach i potrzebie pamięci o ofiarach.

Metafora Piotra Wysockiego: „Nasz naród jak lawa” wyraża przekonanie, że pod zimną, bierną powierzchnią społeczeństwa istnieje gorące wnętrze patriotyzmu. Z kolei widzenie Ewy przypomina o wartości niewinności, religijności i czystej wiary.

Najważniejsze problemy dramatu to walka o wolność, cierpienie niewinnych, stosunek człowieka do Boga, rola wybitnej jednostki oraz ocena postaw społecznych. Na maturze warto zestawić pychę Konrada z pokorą Księdza Piotra, a patriotyzm więźniów z biernością części elit.