Afryka: położenie i strefowość środowiska

Afryka jest drugim co do wielkości kontynentem na Ziemi. Leży głównie na półkuli wschodniej, ale przecina ją także południk zerowy, dlatego niewielka jej część znajduje się na półkuli zachodniej.

Najważniejszą cechą położenia jest to, że przez środek kontynentu przebiega równik. Afryka leży więc jednocześnie na półkuli północnej i południowej. Przecinają ją również Zwrotnik Raka na północy i Zwrotnik Koziorożca na południu.

Afrykę oblewają Ocean Atlantycki od zachodu i Ocean Indyjski od wschodu. Na północy oddziela ją od Europy Morze Śródziemne, a na północnym wschodzie od Azji Morze Czerwone i Kanał Sueski.

Strefowość oznacza pasowy układ elementów środowiska: klimatu, roślinności i gleb. Pasy te układają się w przybliżeniu równolegle do równika. Wynika to z tego, że wraz z oddalaniem się od równika zmieniają się warunki temperatury i ilość opadów.

W Afryce szczególnie wyraźnie widać związek między klimatem, roślinnością i glebami. Tam, gdzie jest stale gorąco i bardzo wilgotno, rośnie gęsty las. Tam, gdzie opady występują tylko w części roku, pojawia się sawanna. Na obszarach prawie bezdeszczowych roślinność jest bardzo skąpa.

Strefy położone na północ i południe od równika są w pewnym stopniu podobne. Nie są jednak identyczne, ponieważ wpływają na nie także ukształtowanie terenu, bliskość mórz oraz działalność człowieka.

W pobliżu równika panuje klimat równikowy. Jest gorąco przez cały rok, a opady są wysokie w każdym miesiącu. Takie warunki występują między innymi w Kotlinie Konga. Rosną tam lasy równikowe: gęste, wielopiętrowe i wiecznie zielone. Wiele roślin ma duże liście, a zwierzęta często żyją na drzewach.

Dalej od równika opady są mniejsze i nierówno rozłożone w ciągu roku. Występuje sawanna, czyli rozległy obszar z trawami, pojedynczymi drzewami i krzewami. Typowe drzewa sawanny to akacje i baobaby. Żyją tam między innymi słonie, zebry, żyrafy, antylopy i lwy.

Na sawannie występują dwie pory roku:

• pora deszczowa – rośliny szybko rosną, a woda umożliwia uprawę ziemi;
• pora sucha – opadów jest bardzo mało, trawy wysychają, a zwierzęta szukają wody.

W północnej Afryce leży Sahara – największa gorąca pustynia świata. Cechują ją bardzo małe opady, skąpa roślinność oraz duże różnice temperatury między dniem a nocą. Rośliny pustynne muszą oszczędzać wodę, a ludzie koncentrują osadnictwo zwłaszcza tam, gdzie woda jest dostępna.

Na południe od Sahary rozciąga się Sahel. Jest to pas przejściowy między pustynią a sawanną. Opady są tam niewielkie i nieregularne, dlatego życie mieszkańców oraz hodowla zwierząt silnie zależą od deszczu.

Poważnym zagrożeniem Sahelu jest pustynnienie. Oznacza ono stopniowe wysuszanie i ubożenie ziemi. Przyczyniają się do niego długotrwałe susze, nadmierny wypas zwierząt, wycinanie drzew i zbyt intensywne użytkowanie gleby.

Można ograniczać pustynnienie przez ochronę roślinności, sadzenie drzew, rozsądne korzystanie z pastwisk i oszczędzanie wody.

Na północnych wybrzeżach Afryki oraz na jej południowym krańcu występuje klimat śródziemnomorski. Lata są tam gorące i suche, a zimy łagodniejsze oraz bardziej wilgotne. Rośliny są przystosowane do letniego braku wody: mają często małe, twarde liście ograniczające parowanie.

W Afryce układ gleb jest związany z klimatem i roślinnością. W wilgotnych obszarach równikowych, na sawannach i na pustyniach warunki glebowe różnią się, ponieważ różne są ilość opadów, temperatura oraz rośliny dostarczające szczątków organicznych do gleby.

Żyzność gleb nie zależy wyłącznie od klimatu. Ważne są także sposób gospodarowania, nawadnianie, ochrona przed zniszczeniem oraz unikanie nadmiernego wypasu. W wielu suchych częściach Afryki rolnictwo wymaga szczególnie oszczędnego gospodarowania wodą.