Powodzie i ochrona przeciwpowodziowa w Polsce

Powódź to czasowe zalanie terenu, który zwykle nie jest pokryty wodą. Może dotyczyć dolin rzecznych, miast, pól uprawnych i terenów nadmorskich. Zwykle zaczyna się od wezbrania, czyli wzrostu poziomu wody w rzece.

Nie każde wezbranie staje się powodzią. Do zalania dochodzi wtedy, gdy woda przekracza możliwości koryta rzeki, urządzeń odwadniających lub zabezpieczeń.

W Polsce zagrożenie powodziowe występuje między innymi w dorzeczach Wisły i Odry. Szczególnie szybko poziom wody może wzrastać w górskich i podgórskich dopływach rzek.

Najczęstsza jest powódź opadowa. Powstaje po długotrwałych albo bardzo intensywnych deszczach. Gdy grunt jest już nasiąknięty, nie przyjmuje kolejnej wody, która szybko spływa do potoków i rzek.

Powódź roztopowa zdarza się najczęściej wiosną. Jej przyczyną jest szybkie topnienie śniegu. Ryzyko wzrasta, gdy roztopy łączą się z opadami deszczu.

Powódź zatorowa jest skutkiem przeszkody w rzece, na przykład nagromadzonej kry lodowej. Woda nie może swobodnie płynąć i podnosi się powyżej zatoru.

Na wybrzeżu Bałtyku może wystąpić powódź sztormowa. Silny wiatr spiętrza wtedy wodę morską i przesuwa ją ku brzegowi.

Człowiek nie zawsze jest przyczyną powodzi, ale jego działania mogą zwiększać jej skutki. Budowanie domów, zakładów lub dróg na terenach zalewowych sprawia, że więcej osób i obiektów znajduje się w strefie zagrożenia.

W miastach duże powierzchnie betonu i asfaltu utrudniają wsiąkanie deszczówki. Woda szybko spływa do kanalizacji, rowów i rzek, co może powodować lokalne podtopienia.

Ważna jest także rola lasów, łąk, stawów i mokradeł. Roślinność oraz gleba zatrzymują część wody i spowalniają jej odpływ. Osuszanie mokradeł i usuwanie zieleni zmniejsza tę naturalną ochronę.

Retencja oznacza czasowe zatrzymywanie wody. Jej celem jest to, aby nadmiar wody nie trafiał jednocześnie do rzek. Retencja jest pomocna zarówno podczas powodzi, jak i suszy.

Duże znaczenie ma mała retencja, czyli zatrzymywanie wody w stawach, małych zbiornikach, mokradłach, lasach oraz w zbiornikach na deszczówkę. Takie rozwiązania mogą być stosowane blisko miejsc, w których pada deszcz.

Zbiornik retencyjny gromadzi wodę i może zmniejszać falę powodziową. Musi jednak mieć odpowiednią wolną pojemność. Nie daje całkowitej ochrony, zwłaszcza podczas bardzo dużych opadów.

Do zatrzymywania nadmiaru wody służą też poldery. Są to obszary, które mogą zostać celowo zalane, by ochronić miejscowości położone w innym miejscu.

Ochrona przeciwpowodziowa obejmuje wiele działań, ponieważ jedno rozwiązanie nie wystarcza. Do zabezpieczeń technicznych należą wały, zbiorniki retencyjne, poldery oraz utrzymywanie urządzeń odprowadzających wodę w dobrym stanie.

Wał przeciwpowodziowy to nasyp wzniesiony wzdłuż rzeki. Ma ograniczać wylewanie wody na chroniony teren. Wały mogą jednak zostać uszkodzone lub okazać się niewystarczające przy wyjątkowo wysokiej wodzie.

Ważne są również działania organizacyjne:

• obserwacja poziomu rzek i prognoz pogody,
• ostrzeganie mieszkańców przez odpowiednie służby,
• przygotowanie planów ewakuacji,
• niewznoszenie nowej zabudowy na terenach szczególnie zagrożonych.

Powodzie powodują straty materialne: niszczą domy, drogi, mosty, uprawy oraz sieci wodociągowe i energetyczne. Mogą też zagrażać zdrowiu i życiu ludzi. Po powodzi woda i gleba mogą być zanieczyszczone, dlatego należy zachować ostrożność.

Jednocześnie rzeki i ich doliny są ważnymi elementami środowiska. Nie chodzi o całkowite „zamknięcie” rzek wałami, lecz o mądre łączenie ochrony ludzi z zachowaniem miejsc, gdzie woda może się bezpiecznie rozlać.

Najlepsze efekty daje połączenie kilku działań: retencji, ochrony terenów zielonych, zabezpieczeń technicznych, systemu ostrzegania oraz odpowiedzialnego planowania przestrzeni.