Akt komunikacji i jego elementy

Akt komunikacji to sytuacja przekazywania i odbierania informacji. Nie ogranicza się do rozmowy twarzą w twarz: może odbywać się w liście, wiadomości internetowej, przemówieniu, reklamie, artykule czy za pomocą gestów.

Aby porozumienie było możliwe, musi współdziałać kilka elementów: nadawca, odbiorca, komunikat, kod, kontekst i kontakt. W praktyce elementy te nie działają osobno. Nadawca tworzy komunikat w określonym kodzie, odbiorca go odczytuje, a kontekst pomaga ustalić właściwy sens.

Nadawca to osoba, grupa albo instytucja, która formułuje przekaz. Może być nim uczeń, autor powieści, dziennikarz, urząd, firma czy twórca internetowy. Nadawca zwykle ma określony cel: poinformować, wyrazić emocje, nakłonić odbiorcę do działania albo zadbać o formę wypowiedzi.

Odbiorca jest adresatem komunikatu. Może być indywidualny, jak nauczyciel czy kolega, albo zbiorowy, jak czytelnicy gazety. Skuteczny nadawca dostosowuje styl, słownictwo i długość wypowiedzi do przewidywanego odbiorcy.

Komunikat jest treścią przekazu. Ma postać słów wypowiedzianych lub zapisanych, ale może też wykorzystywać obraz, dźwięk, mimikę, gest albo znaki graficzne. Ten sam komunikat może zostać różnie zinterpretowany przez różnych odbiorców, jeśli różnią się ich doświadczenia lub wiedza o sytuacji.

Kod to system znaków oraz zasad ich łączenia, którym posługują się uczestnicy komunikacji. Najczęstszym kodem jest język naturalny, np. polski, lecz kodami są również alfabet Morse’a, pismo Braille’a, znaki drogowe, symbole matematyczne i częściowo gesty.

Warunkiem porozumienia jest przynajmniej częściowa wspólnota kodu. Gdy nadawca używa specjalistycznego słownictwa, którego odbiorca nie zna, przekaz może być niejasny mimo poprawnego kontaktu. Podobny problem pojawia się, gdy ktoś nie rozumie języka obcego albo nadaje słowu inne znaczenie niż rozmówca.

Kontekst tworzą okoliczności wypowiedzi: czas, miejsce, temat, sytuacja, relacja między rozmówcami oraz ich wspólna wiedza. Dzięki niemu rozumiemy intencję nadawcy. Zdanie „Tu jest zimno” może być informacją o temperaturze, skargą albo pośrednią prośbą o zamknięcie okna.

Kontakt oznacza możliwość nawiązania i utrzymania łączności między uczestnikami komunikacji. W rozmowie bezpośredniej zależy m.in. od obecności, słyszalności i uwagi. W telefonie lub internecie wymaga sprawnego połączenia oraz odebrania wiadomości.

Kontakt może zostać zakłócony przez hałas, zasięg, awarię urządzenia, nieuwagę albo zbyt szybkie mówienie. Z kolei brak wiedzy o sytuacji jest zwykle problemem z kontekstem, a nie z kontaktem.

W analizie komunikatu warto ustalić, na który element aktu komunikacji położono największy nacisk. Funkcja informatywna służy przekazywaniu wiadomości o faktach, np. w ogłoszeniu lub wiadomości prasowej.

Funkcja ekspresywna ujawnia emocje, postawę albo ocenę nadawcy. Występuje np. w zdaniu: „Jestem bardzo rozczarowany wynikiem”. Funkcja impresywna jest skierowana do odbiorcy i ma wywołać reakcję, np. w poleceniu, apelu lub reklamie. Jej ważną odmianą jest perswazja, czyli przekonywanie.

Funkcja poetycka zwraca uwagę na sposób sformułowania komunikatu: jego brzmienie, rytm, metaforyczność czy niezwykły dobór słów. Jest ważna w poezji, ale może pojawiać się także w reklamie i haśle.

Podczas analizy tekstu lub rozmowy najpierw ustal, kto mówi lub pisze i do kogo kieruje przekaz. Następnie określ, jaki jest komunikat, w jakim kodzie został sformułowany oraz w jakiej sytuacji powstał.

Warto zadać sobie pytania:

• Jaki cel ma nadawca: informuje, wyraża emocje, nakłania czy zwraca uwagę na formę?
• Czy odbiorca zna użyty kod i posiada potrzebną wiedzę o sytuacji?
• Czy kontakt nie został zakłócony?
• Jaka funkcja wypowiedzi dominuje?

Taki schemat pomaga trafnie interpretować zarówno codzienne rozmowy, jak i teksty publicystyczne, przemówienia, reklamy oraz utwory literackie.