Formy wypowiedzi: argumentacja, streszczenie i notatka syntetyzująca
Polski
Zestaw wyjaśnia zasady tworzenia wypowiedzi argumentacyjnej, streszczenia oraz notatki syntetyzującej. Uczy rozpoznawać cele tych form, budować logiczny wywód, selekcjonować informacje i unikać najczęstszych błędów.
1.Wypowiedź argumentacyjna
Spójny tekst, w którym autor przedstawia stanowisko wobec problemu i uzasadnia je za pomocą logicznie dobranych argumentów oraz przykładów.
2.Teza
Jednoznaczne stanowisko autora wobec problemu. Jest zdaniem oznajmującym, które można uzasadniać argumentami, np. „Literatura pomaga rozumieć ludzkie wybory”.
3.Hipoteza
Przypuszczenie lub pytanie problemowe, które wymaga rozważenia. W toku wypowiedzi może zostać potwierdzone, częściowo potwierdzone albo odrzucone.
4.Argument
Uzasadnienie tezy oparte na logicznym rozumowaniu. Powinien wyjaśniać, dlaczego dane stanowisko jest słuszne, a nie być samym przykładem.
5.Przykład argumentacyjny
Materiał potwierdzający argument, np. sytuacja z lektury, fakt historyczny, obserwacja lub doświadczenie. Musi być krótko omówiony i powiązany z tezą.
6.Wniosek
Końcowa część wywodu wynikająca z przedstawionych argumentów. Podsumowuje rozważania i potwierdza, modyfikuje albo odrzuca postawioną tezę lub hipotezę.
7.Spójność wypowiedzi
Logiczne i językowe powiązanie wszystkich części tekstu. Zapewniają ją uporządkowany tok myślenia, akapity oraz wyrażenia takie jak „ponieważ”, „ponadto”, „zatem”.
8.Streszczenie
Zwięzłe przedstawienie najważniejszych informacji i kolejności zdarzeń lub myśli zawartych w tekście. Zachowuje sens oryginału, ale pomija szczegóły, cytaty i własne oceny.
9.Selekcja informacji
Wybór treści najistotniejszych dla sensu tekstu lub tematu. W streszczeniu odrzuca się przykłady poboczne, opisy, powtórzenia i informacje drugorzędne.
10.Parafraza
Przekształcenie cudzego tekstu własnymi słowami przy zachowaniu jego sensu. W przeciwieństwie do streszczenia nie musi skracać tekstu ani wybierać wyłącznie informacji najważniejszych.
11.Mowa zależna w streszczeniu
Sposób przedstawiania cudzych wypowiedzi bez dosłownego cytowania, np. „Bohater wyjaśnia, że nie może podjąć decyzji”. Ułatwia rzeczowość i zwięzłość streszczenia.
12.Notatka syntetyzująca
Zwięzła wypowiedź łącząca najważniejsze informacje z co najmniej dwóch tekstów na wspólny temat. Pokazuje podobieństwa, różnice i relacje między stanowiskami autorów.
13.Problem wspólny tekstów
Zagadnienie, do którego odnoszą się wszystkie analizowane teksty. Stanowi oś notatki syntetyzującej i pozwala zestawić różne ujęcia tego samego tematu.
14.Stanowisko autora
Pogląd autora tekstu na omawiany problem, wyrażony wprost lub możliwy do odczytania z argumentów, przykładów i wniosków.
15.Synteza
Łączenie wybranych informacji z różnych źródeł w uporządkowaną całość. Nie polega na streszczaniu tekstów kolejno, lecz na zestawianiu ich wokół wspólnego zagadnienia.
16.Obiektywizm notatki syntetyzującej
Rzeczowe przedstawianie stanowisk autorów bez oceniania ich i bez dopisywania własnych opinii, jeśli polecenie nie wymaga zajęcia stanowiska.
Notatka
Trzy formy i ich cele
Wypowiedź argumentacyjna, streszczenie i notatka syntetyzująca służą różnym celom, choć każda wymaga rozumienia tekstu oraz świadomego wyboru informacji.
W wypowiedzi argumentacyjnej autor zajmuje stanowisko wobec problemu i przekonuje odbiorcę, że jest ono uzasadnione. Streszczenie możliwie krótko i wiernie przedstawia sens jednego tekstu lub utworu. Notatka syntetyzująca zestawia informacje z co najmniej dwóch tekstów dotyczących wspólnego zagadnienia.
Kluczowe są: cel wypowiedzi, selekcja informacji, spójność i dostosowanie stylu do formy. Nie należy przenosić zasad jednej formy do drugiej: własna opinia jest potrzebna w argumentacji, ale zwykle niewskazana w streszczeniu i notatce syntetyzującej.
Ważne
Zanim zaczniesz pisać, ustal, czy masz przekonywać, odtwarzać sens tekstu czy łączyć informacje z kilku źródeł.
Wypowiedź argumentacyjna: budowa wywodu
Punktem wyjścia jest problem oraz teza albo hipoteza. Teza to jasne stanowisko, np. że człowiek w trudnej sytuacji powinien bronić swoich wartości. Hipoteza ma formę przypuszczenia lub pytania problemowego i wymaga rozważenia.
Rozwinięcie zawiera argumenty. Każdy argument powinien wyjaśniać, dlaczego teza jest słuszna. Następnie warto przywołać przykład: sytuację z lektury, wydarzenie historyczne, obserwację lub doświadczenie. Samo wymienienie tytułu utworu nie wystarcza — trzeba pokazać związek przykładu z argumentem i tezą.
Przydatny schemat akapitu:
- sformułowanie argumentu
- przywołanie trafnego przykładu
- omówienie przykładu
- cząstkowy wniosek łączący go z tezą
Całość zamyka wniosek, który wynika z wcześniejszego rozumowania. Nie powinien dodawać nowego, nieomówionego argumentu.
Przykład
Antygona, decydując się na pochówek brata mimo zakazu Kreona, może być przykładem potwierdzającym argument, że obrona wartości wymaga gotowości do poniesienia konsekwencji.
Język i logika argumentacji
Dobry wywód ma czytelny porządek. Każdy nowy argument najlepiej rozpocząć w osobnym akapicie. Spójność logiczną budują związki przyczynowo-skutkowe i odpowiednie wyrażenia: „ponieważ”, „dlatego”, „ponadto”, „jednak”, „z kolei”, „w rezultacie”, „zatem”.
Wypowiedź powinna być rzeczowa. Można używać środków retorycznych, takich jak pytanie retoryczne, wyliczenie czy powtórzenie, ale nie mogą one zastępować uzasadnienia. Należy unikać uogólnień bez dowodów, argumentów niepowiązanych z tezą oraz streszczania lektury zamiast jej wykorzystania.
Warto sprawdzić, czy każdy akapit rzeczywiście rozwija stanowisko. Jeśli przykład można usunąć bez szkody dla argumentu, najpewniej nie został właściwie skomentowany.
Zapamiętaj
Argument wyjaśnia, dlaczego teza jest prawdziwa, a przykład pokazuje ją na konkretnym materiale.
Streszczenie: wierne i zwięzłe
Streszczenie przedstawia najważniejsze treści tekstu w skróconej formie. Jego autor zachowuje główny sens, podstawowy tok zdarzeń albo kolejność rozumowania, lecz usuwa elementy drugorzędne: rozbudowane opisy, dygresje, powtórzenia, szczegółowe przykłady i cytaty.
Streszczenie powinno być obiektywne. Nie zawiera ocen typu „autor ma rację”, emocjonalnych komentarzy ani własnych wniosków. Zamiast cytowania zwykle stosuje się mowę zależną, np. „autor twierdzi, że...”, „bohater wyjaśnia, iż...”.
Przed napisaniem streszczenia warto:
- określić temat i główną myśl tekstu
- zaznaczyć informacje kluczowe
- ustalić ich kolejność
- zapisać je własnymi słowami w krótszej formie
Streszczenie nie jest parafrazą. Parafraza przekształca tekst własnymi słowami, lecz może zachowywać jego szczegóły i objętość. Streszczenie zawsze opiera się na selekcji najważniejszych treści.
Notatka syntetyzująca: łączenie źródeł
Notatka syntetyzująca powstaje na podstawie co najmniej dwóch tekstów. Jej celem nie jest napisanie osobnego streszczenia każdego źródła, ale pokazanie, jak autorzy ujmują wspólny problem. Trzeba rozpoznać ich stanowiska, argumenty i przykłady, a następnie wybrać tylko informacje potrzebne do porównania.
Najlepszy jest układ problemowy. Zamiast pisać: „w pierwszym tekście...; w drugim tekście...”, lepiej zestawiać stanowiska w obrębie jednego zagadnienia. Pomagają konstrukcje: „obaj autorzy wskazują...”, „pierwszy autor akcentuje..., natomiast drugi...”, „teksty różnią się oceną...”.
Notatka ma być zwięzła, rzeczowa i obiektywna. Nie wpisuj własnych opinii, jeśli polecenie nie wymaga ich przedstawienia. Zachowaj proporcje: nie rozwijaj szeroko jednego tekstu, pomijając drugi.
Przykład
Jeśli jeden autor uznaje media społecznościowe za narzędzie budowania relacji, a drugi wskazuje na ryzyko izolacji, synteza powinna pokazać oba spojrzenia na wpływ mediów na relacje międzyludzkie.
Kontrola przed oddaniem pracy
W wypowiedzi argumentacyjnej sprawdź, czy teza jest jasna, argumenty różnią się między sobą, a przykłady zostały omówione. Upewnij się, że zakończenie zawiera wniosek wynikający z całego wywodu.
W streszczeniu sprawdź, czy zachowałeś sens oryginału, usunąłeś szczegóły oraz nie dodałeś własnej oceny. W notatce syntetyzującej upewnij się, że odwołujesz się do wszystkich tekstów i rzeczywiście je zestawiasz.
W każdej formie zadbaj o akapitowość, poprawność językową i interpunkcyjną oraz precyzyjne słownictwo. Tekst powinien być na tyle przejrzysty, aby odbiorca od razu rozpoznał tok twojego myślenia.
Quizy w tym zestawie
16 pytań w 2 etapach — odblokujesz je po dodaniu zestawu