Funkcje tekstu: informowanie, wyrażanie i oddziaływanie
Polski
Zestaw wyjaśnia cztery ważne funkcje tekstu: informatywną, poetycką, ekspresywną i impresywną. Uczy rozpoznawać ich wykładniki językowe, odróżniać dominującą funkcję od funkcji pobocznych oraz analizować typowe przykłady maturalne.
1.Funkcja tekstu
Cel, jaki realizuje wypowiedź w komunikacji. Tekst może przede wszystkim przekazywać informacje, wyrażać emocje nadawcy, wpływać na odbiorcę albo zwracać uwagę na formę językową.
2.Funkcja informatywna
Polega na przekazywaniu odbiorcy wiadomości o faktach, zjawiskach, osobach lub zdarzeniach. Liczą się rzeczowość, precyzja i możliwość sprawdzenia informacji.
3.Funkcja ekspresywna
Służy ujawnianiu uczuć, ocen, przeżyć i postawy nadawcy. Występuje np. w wykrzyknieniach, słownictwie wartościującym, zdrobnieniach oraz wypowiedziach w pierwszej osobie.
4.Funkcja impresywna
Ma wywołać określoną reakcję odbiorcy: nakłonić go do działania, zmienić jego opinię, skłonić do refleksji lub wzbudzić emocje. Jest typowa dla reklamy, apelu i przemówienia.
5.Funkcja perswazyjna
Odmiana funkcji impresywnej nastawiona na przekonanie odbiorcy do poglądu, decyzji lub działania za pomocą argumentów i środków retorycznych.
6.Funkcja poetycka
Skupia uwagę na sposobie ukształtowania komunikatu, czyli na jego brzmieniu, doborze słów, obrazowości, rytmie lub wieloznaczności. Jest ważna zwłaszcza w literaturze, ale pojawia się też w reklamie i sloganach.
7.Dominująca funkcja tekstu
Funkcja najważniejsza w danej wypowiedzi, wynikająca z jej głównego celu. Jeden tekst może realizować kilka funkcji jednocześnie, lecz zwykle jedna z nich wysuwa się na plan pierwszy.
8.Wykładniki funkcji informatywnej
Cechy językowe wskazujące na przekazywanie informacji: daty, dane liczbowe, nazwy własne, terminy, zdania oznajmujące, bezosobowość oraz rzeczowy styl.
9.Wykładniki funkcji ekspresywnej
Środki ujawniające emocje nadawcy, np. wykrzyknienia, słownictwo oceniające, wyrazy nacechowane emocjonalnie, powtórzenia, zdrobnienia i formy pierwszej osoby.
10.Wykładniki funkcji impresywnej
Środki skierowane do odbiorcy: tryb rozkazujący, czasowniki w drugiej osobie, pytania retoryczne, apostrofy, apele, wezwania i wykrzyknienia.
11.Wykładniki funkcji poetyckiej
Elementy eksponujące formę wypowiedzi: metafory, epitety, porównania, powtórzenia, rymy, rytm, gra słów, niezwykłe zestawienia wyrazów i wieloznaczność.
12.Tekst użytkowy
Wypowiedź służąca praktycznej komunikacji, np. instrukcja, regulamin, ogłoszenie, komunikat lub informacja prasowa. Często dominuje w nim funkcja informatywna albo impresywna.
13.Słownictwo wartościujące
Wyrazy ujawniające ocenę, np. „wspaniały”, „skandaliczny”, „bezużyteczny”. Może wzmacniać funkcję ekspresywną, a w reklamie lub przemówieniu także impresywną.
14.Apostrofa
Bezpośredni zwrot do osoby, grupy, pojęcia lub przedmiotu, np. „Młodzieży, działajcie!”. Często wzmacnia funkcję impresywną, ponieważ angażuje odbiorcę.
15.Pytanie retoryczne
Pytanie, na które nadawca nie oczekuje rzeczywistej odpowiedzi. Ma skłonić odbiorcę do namysłu, podkreślić stanowisko lub wzmocnić perswazję.
16.Obiektywizm wypowiedzi
Dążenie do przedstawiania informacji bez ujawniania osobistych emocji i ocen nadawcy. Jest charakterystyczne dla wielu tekstów informacyjnych, naukowych i popularnonaukowych.
Notatka
Funkcje tekstu w akcie komunikacji
Każdy tekst powstaje w konkretnej sytuacji komunikacyjnej: ktoś, czyli nadawca, kieruje komunikat do określonego odbiorcy. Wybiera przy tym język, formę i środki wyrazu zależnie od swojego celu. Ten cel określamy jako funkcję tekstu.
W liceum szczególnie analizuje się funkcję informatywną, ekspresywną, impresywną i poetycką. Nie należy zakładać, że wypowiedź realizuje wyłącznie jedną funkcję. Artykuł może informować, a zarazem ujawniać ocenę autora. Reklama może podawać dane o produkcie, lecz przede wszystkim zachęcać do zakupu.
Ważne
W analizie wskaż funkcję dominującą, czyli tę, która najlepiej wyjaśnia główny cel całego tekstu, a następnie uzasadnij ją konkretnymi cechami języka.
O funkcji nie decyduje sam gatunek. Na przykład wiersz często realizuje funkcję poetycką, ale może też wyrażać silne emocje. Z kolei hasło reklamowe bywa obrazowe, jednak jego nadrzędnym zadaniem zwykle pozostaje wpływanie na odbiorcę.
Funkcja informatywna: przekazywanie wiadomości
Funkcja informatywna służy przekazywaniu informacji o rzeczywistości: faktach, zdarzeniach, osobach, miejscach, wynikach badań lub zasadach postępowania. Odbiorca ma przede wszystkim czegoś się dowiedzieć. Jest charakterystyczna dla wiadomości, komunikatów, notatek, wielu tekstów popularnonaukowych, instrukcji i ogłoszeń.
Jej typowymi wykładnikami są zdania oznajmujące, daty, liczby, nazwy własne, terminy oraz precyzyjne określenia. Częsty jest rzeczowy, możliwie obiektywny ton. Nadawca ogranicza wyrazy zdradzające jego emocje i oceny, ponieważ mogłyby przesłonić przekazywaną wiadomość.
W praktyce obiektywizm nie oznacza, że każdy tekst informacyjny jest całkowicie neutralny. Autor może dobierać fakty lub sposób ich przedstawienia. Dlatego warto odróżniać samą wiadomość od komentarza.
Przykład
„Wystawa będzie dostępna od 3 do 28 maja w godzinach 10.00–18.00” realizuje przede wszystkim funkcję informatywną: podaje konkretne, sprawdzalne dane.
Ekspresja i impresja: emocje oraz wpływ
Funkcja ekspresywna koncentruje się na nadawcy. Służy ujawnieniu jego uczuć, przeżyć, ocen i postawy wobec opisywanego świata. Pojawia się w prywatnej korespondencji, wypowiedziach bohaterów, lirykach, wpisach opiniotwórczych czy emocjonalnym przemówieniu.
Jej sygnałami są słownictwo wartościujące, wykrzyknienia, zdrobnienia, powtórzenia, wyrazy nacechowane emocjonalnie oraz formy pierwszej osoby, np. „jestem wzruszony”, „oburzają mnie”. Samo wystąpienie zaimka „ja” nie wystarcza jednak do rozstrzygnięcia: trzeba sprawdzić, czy tekst rzeczywiście eksponuje przeżycia nadawcy.
Funkcja impresywna jest skierowana ku odbiorcy. Jej celem jest wywołanie reakcji: nakłonienie do działania, przyjęcia poglądu, zmiany zachowania albo refleksji. Typowe są apele, tryb rozkazujący, czasowniki w drugiej osobie, apostrofy i pytania retoryczne. W odmianie perswazyjnej nadawca przekonuje odbiorcę za pomocą argumentów, ocen i obietnic.
Zapamiętaj
Ekspresywna ujawnia postawę nadawcy, a impresywna ma oddziałać na odbiorcę. Jeden fragment może łączyć obie funkcje.
Funkcja poetycka i znaczenie formy
Funkcja poetycka polega na zwróceniu uwagi na sam komunikat: jego brzmienie, budowę, niezwykły dobór słów, obrazowość lub wieloznaczność. Nie chodzi więc wyłącznie o to, co zostało powiedziane, lecz także o to, jak tekst jest skonstruowany. Jest ważna w poezji, ale może występować również w prozie, sloganie reklamowym, piosence i haśle społecznym.
Jej wykładnikami bywają metafory, porównania, epitety, rymy, rytm, powtórzenia, gra słów, oksymoron, hiperbola oraz zaskakujące zestawienia wyrazów. Środki te nie są automatycznym dowodem dominacji funkcji poetyckiej. W reklamie metafora może przede wszystkim zwiększać zapamiętywalność apelu, a więc wspierać funkcję impresywną.
Podczas interpretacji warto wyjaśnić, jaki efekt tworzy forma: buduje nastrój, uwydatnia sens, wywołuje skojarzenia, porządkuje tekst albo przyciąga uwagę. Stwierdzenie „tekst ma funkcję poetycką, bo jest wierszem” jest zbyt ogólne i nie stanowi argumentu.
Jak rozpoznawać funkcję dominującą
Najpierw ustal sytuację komunikacyjną: kto mówi, do kogo, w jakiej sprawie i z jakim zamiarem. Następnie nazwij dominującą funkcję oraz wskaż jej językowe dowody. W odpowiedzi warto łączyć obserwację z wnioskiem, np. „Dominującą funkcją jest impresywna, ponieważ nadawca używa trybu rozkazującego i bezpośrednio zwraca się do odbiorców”.
Pomocne pytania:
- Czy najważniejsze jest przekazanie faktów? Wtedy rozważ funkcję informatywną.
- Czy tekst pokazuje uczucia lub oceny mówiącego? Szukaj funkcji ekspresywnej.
- Czy ma skłonić adresata do reakcji? Najpewniej działa impresywnie.
- Czy szczególnie znaczący jest sposób ukształtowania słów? Sprawdź funkcję poetycką.
Przykład
Hasło „Nie wyrzucaj przyszłości — segreguj odpady!” jest impresywne, bo wzywa do działania. Zestawienie „wyrzucaj przyszłość” ma zarazem obrazowy charakter, więc wspiera je funkcja poetycka.
W zadaniach maturalnych nie wystarczy podać nazwy funkcji. Należy odwołać się do fragmentu tekstu i wyjaśnić związek między zastosowanym środkiem a celem wypowiedzi.
Quizy w tym zestawie
16 pytań w 2 etapach — odblokujesz je po dodaniu zestawu