Style funkcjonalne polszczyzny
Polski
Zestaw wyjaśnia cechy czterech stylów funkcjonalnych: potocznego, urzędowego, naukowego i artystycznego. Uczy rozpoznawać ich cel, typowe środki językowe, sytuacje użycia oraz poprawnie porównywać fragmenty tekstów.
1.Styl funkcjonalny
Odmiana języka dostosowana do celu wypowiedzi, sytuacji komunikacyjnej, odbiorcy i dziedziny życia. Rozpoznaje się ją po słownictwie, składni, kompozycji oraz stopniu oficjalności.
2.Styl potoczny
Styl codziennej, zwykle nieoficjalnej komunikacji. Jest spontaniczny, sytuacyjny i często emocjonalny; występuje w rozmowach prywatnych, wiadomościach do znajomych czy wypowiedziach ustnych.
3.Cechy stylu potocznego
Charakteryzują go prostsze słownictwo, kolokwializmy, skróty myślowe, niepełne zdania, powtórzenia, wykrzyknienia i swobodny szyk wyrazów. Znaczenie często zależy od wspólnej sytuacji rozmówców.
4.Kolokwializm
Wyraz, związek wyrazowy lub konstrukcja typowa dla mowy codziennej i nieoficjalnej, np. „super”, „kasa”, „dać radę”. W piśmie urzędowym lub naukowym zwykle jest niestosowny.
5.Styl urzędowy
Styl używany w komunikacji instytucji z obywatelami oraz w pismach formalnych. Służy precyzyjnemu regulowaniu spraw, przekazywaniu decyzji, poleceń, praw i obowiązków.
6.Cechy stylu urzędowego
Wyróżniają go oficjalność, bezosobowość, schematyczność, precyzja i sformalizowane słownictwo. Częste są formuły typu „w związku z”, „niniejszym”, „zobowiązuje się” oraz konstrukcje bezosobowe.
7.Bezosobowość w stylu urzędowym
Ograniczanie ujawniania indywidualnego nadawcy przez użycie konstrukcji takich jak „należy złożyć”, „informuje się”, „wniosek rozpatrzono”. Podkreśla instytucjonalny charakter komunikatu.
8.Styl naukowy
Styl stosowany do opisywania, wyjaśniania i uzasadniania wiedzy. Pojawia się w podręcznikach, artykułach naukowych, rozprawach i referatach o charakterze naukowym.
9.Cechy stylu naukowego
Jest obiektywny, precyzyjny, logiczny i uporządkowany. Posługuje się terminami, definicjami, wyliczeniami, klasyfikacjami oraz złożonymi konstrukcjami zdaniowymi pokazującymi zależności.
10.Termin naukowy
Wyraz lub wyrażenie o ściśle ustalonym znaczeniu w określonej dziedzinie wiedzy, np. „fotosynteza”, „metafora”, „inflacja”. Zwiększa precyzję wypowiedzi naukowej.
11.Obiektywizm stylu naukowego
Dążenie do przedstawiania zjawisk niezależnie od prywatnych emocji i ocen autora. Służą temu rzeczowe sformułowania, dane, definicje, argumentacja oraz ograniczanie języka wartościującego.
12.Styl artystyczny
Styl charakterystyczny dla literatury pięknej. Służy tworzeniu świata przedstawionego, wywoływaniu emocji, budowaniu nastroju i nadawaniu wypowiedzi walorów estetycznych.
13.Cechy stylu artystycznego
Wyróżniają go obrazowość, wieloznaczność, indywidualność i funkcja estetyczna. Autor może wykorzystywać środki stylistyczne, rytmizację, neologizmy, elementy różnych odmian języka oraz nietypową składnię.
14.Obrazowość języka
Właściwość wypowiedzi polegająca na pobudzaniu wyobraźni odbiorcy i tworzeniu sugestywnych przedstawień. W stylu artystycznym osiąga się ją m.in. przez metafory, epitety i porównania.
15.Stylizacja językowa
Celowe wprowadzenie do tekstu cech innego stylu lub odmiany języka. W utworze artystycznym może np. naśladować mowę potoczną, archaiczną albo środowiskową, aby scharakteryzować bohatera lub epokę.
16.Stosowność językowa
Dobór środków językowych odpowiednich do sytuacji, celu, odbiorcy i formy wypowiedzi. To, co naturalne w rozmowie z kolegą, może być błędem w podaniu lub pracy naukowej.
Notatka
Czym są style funkcjonalne?
W jednej wspólnocie językowej nie mówimy i nie piszemy zawsze tak samo. Inaczej formułujemy wiadomość do znajomego, inaczej podanie do dyrektora, a jeszcze inaczej fragment powieści lub podręcznika. Takie odmiany języka, związane z określonymi sytuacjami użycia, nazywamy stylami funkcjonalnymi.
O wyborze stylu decydują przede wszystkim cel wypowiedzi, odbiorca, relacja między nadawcą a odbiorcą, temat oraz stopień oficjalności sytuacji. Analizując styl, zwracaj uwagę nie tylko na pojedyncze słowa, lecz także na składnię, kompozycję, obecność emocji i sposób budowania znaczeń.
Ważne
Styl należy rozpoznawać na podstawie zespołu cech tekstu, a nie jednego wyrazu.
Styl potoczny – język codziennego kontaktu
Styl potoczny służy przede wszystkim codziennej komunikacji prywatnej. Występuje w rozmowach rodzinnych, kontaktach z rówieśnikami, szybkich wiadomościach i spontanicznych wypowiedziach ustnych. Jego ważną właściwością jest zależność od sytuacji: rozmówcy często wiedzą, do czego się odnoszą, dlatego nie muszą wszystkiego dokładnie objaśniać.
Typowe są kolokwializmy, skróty myślowe, powtórzenia, urwane zdania, pytania, wykrzyknienia i słownictwo wyrażające emocje. Możliwy jest swobodny szyk wyrazów. Potoczność nie oznacza jednak, że każda taka wypowiedź jest niepoprawna; jej ocena zależy od sytuacji.
- „Zaraz wracam, tylko skoczę do sklepu.”
- „Nie ma sprawy, damy radę.”
W utworze literackim elementy potoczne mogą charakteryzować bohatera, narratora, środowisko lub relacje między postaciami. Jest to świadomy zabieg artystyczny, a niekoniecznie błąd językowy.
Styl urzędowy – komunikacja formalna
Styl urzędowy obsługuje komunikację instytucjonalną: między urzędem a obywatelem, szkołą a uczniem, pracodawcą a pracownikiem. Pojawia się w podaniach, wnioskach, regulaminach, decyzjach, zarządzeniach i formularzach. Jego celem jest jasne oraz skuteczne przekazanie informacji, zasad, decyzji albo żądań.
Najważniejsze cechy to oficjalność, precyzja, schematyczność i bezosobowość. Teksty urzędowe często korzystają z ustalonych formuł, na przykład: „niniejszym”, „w związku z”, „zwracam się z uprzejmą prośbą”, „należy”, „zobowiązuje się”. Unika się słownictwa potocznego, nadmiernej emocjonalności i niejasnych ocen.
Przykład
Zamiast „Byłoby super dostać zgodę” w podaniu napisz: „Zwracam się z uprzejmą prośbą o wyrażenie zgody”.
Konstrukcje bezosobowe, takie jak „należy dostarczyć dokumenty” lub „wniosek rozpatrzono”, podkreślają, że nadawcą jest instytucja, a nie prywatna osoba.
Styl naukowy – wyjaśnianie i porządkowanie wiedzy
Styl naukowy służy przedstawianiu wiedzy, opisywaniu zjawisk, formułowaniu problemów i uzasadnianiu twierdzeń. Spotkasz go w podręcznikach, artykułach naukowych, rozprawach, encyklopediach oraz referatach o charakterze naukowym.
Ważne są tu obiektywizm, logiczny tok wywodu i precyzja. Autor ogranicza prywatne emocje i niejasne oceny, a zamiast tego używa definicji, danych, klasyfikacji, przykładów oraz argumentów. Charakterystyczne są terminy naukowe, czyli nazwy o ściśle określonym znaczeniu w danej dziedzinie.
W tekstach naukowych występują rozbudowane zdania pokazujące relacje przyczynowo-skutkowe, warunki i wnioski, np. „Wzrost temperatury przyspiesza parowanie wody”. Nie każdy trudny wyraz czyni jednak tekst naukowym: istotne są także rzeczowość, uporządkowanie i uzasadnienie informacji.
Zapamiętaj
Styl naukowy dąży do jednoznaczności, a styl artystyczny może świadomie wykorzystywać wieloznaczność.
Styl artystyczny – język literatury
Styl artystyczny jest charakterystyczny dla literatury pięknej. Język nie służy w nim jedynie przekazaniu informacji: staje się tworzywem budującym świat przedstawiony, nastrój, emocje i sensy utworu. Dlatego szczególne znaczenie mają obrazowość, wieloznaczność oraz indywidualny sposób wypowiadania się autora.
Twórca może stosować metafory, epitety, porównania, hiperbole, oksymorony, powtórzenia, nietypową składnię czy neologizmy. Nie musi unikać emocji ani wieloznaczności, ponieważ mogą one pobudzać wyobraźnię i skłaniać odbiorcę do interpretacji.
Styl artystyczny może włączać cechy innych odmian języka. Gdy autor celowo naśladuje język potoczny, dawny lub środowiskowy, stosuje stylizację językową. Taki zabieg może uwiarygodnić bohatera, oddać realia epoki albo osiągnąć efekt komiczny czy ironiczny.
Jak porównywać style i stosować je w praktyce?
Rozpoznając styl, zacznij od pytania: po co powstał tekst? Jeśli ma załatwić sprawę formalną, prawdopodobny jest styl urzędowy. Jeśli wyjaśnia zjawisko i posługuje się terminami, dominuje styl naukowy. Jeśli jest spontaniczną rozmową, przeważa potoczność. Jeżeli buduje obrazy i wywołuje przeżycia estetyczne, wskazuje na styl artystyczny.
Pamiętaj o stosowności językowej. Wypowiedź skuteczna jest dostosowana do odbiorcy i sytuacji. W pracy szkolnej o charakterze argumentacyjnym należy unikać nadmiaru potoczności, a w podaniu – metafor i emocjonalnych ocen. Z kolei w analizie utworu warto wskazać konkretny środek językowy oraz wyjaśnić jego funkcję.
- potoczny: kontakt codzienny i nieoficjalny
- urzędowy: sprawy formalne oraz instytucje
- naukowy: wiedza, definicje i logiczne wyjaśnienia
- artystyczny: estetyka, wyobraźnia i interpretacja
Ważne
W jednym tekście mogą pojawić się cechy kilku stylów, ale zwykle jeden z nich pełni funkcję dominującą.
Quizy w tym zestawie
25 pytań w 3 etapach — odblokujesz je po dodaniu zestawu