Stoicyzm, epikureizm i egzystencjalizm w kulturze
Polski
Zestaw wyjaśnia najważniejsze założenia stoicyzmu, epikureizmu i egzystencjalizmu oraz pokazuje ich obecność w literaturze i kulturze. Ułatwia porównywanie postaw wobec szczęścia, cierpienia, wolności, śmierci i sensu życia na poziomie licealnym.
1.Stoicyzm
Kierunek filozoficzny zapoczątkowany w starożytnej Grecji przez Zenona z Kition. Uczył zachowania wewnętrznego spokoju, życia zgodnego z rozumem i cnotą oraz rozróżniania rzeczy zależnych od człowieka od tych, na które nie ma on wpływu.
2.Apatheia
Stoicki stan wewnętrznej równowagi i wolności od niszczących namiętności. Nie oznacza całkowitego braku uczuć ani obojętności wobec ludzi, lecz panowanie rozumu nad gwałtownymi emocjami.
3.Cnota w stoicyzmie
Najwyższe dobro człowieka. Polega na rozumnym, uczciwym i moralnym postępowaniu. Dobra zewnętrzne, takie jak majątek, zdrowie czy sława, nie gwarantują szczęścia, ponieważ mogą zostać utracone.
4.Fortuna
Los rozumiany jako zmienna, nieprzewidywalna siła kierująca ludzkim powodzeniem i niepowodzeniem. W kulturze renesansowej motyw Fortuny łączy się ze stoickim wezwaniem do zachowania umiaru wobec szczęścia i nieszczęścia.
5.Epikureizm
Starożytny kierunek filozoficzny stworzony przez Epikura. Za cel życia uznawał szczęście osiągane dzięki przyjemności rozumianej przede wszystkim jako brak cierpienia ciała, lęku i niepokoju ducha.
6.Ataraksja
Stan trwałego spokoju ducha, wolności od lęku i wewnętrznego niepokoju. Dla epikurejczyka jest jednym z warunków szczęśliwego życia.
7.Przyjemność według Epikura
Nie oznacza nieograniczonego używania dóbr ani pogoni za zmysłowymi rozrywkami. Jest to przede wszystkim brak bólu i cierpienia oraz spokojne, bezpieczne życie oparte na przyjaźni, umiarze i zaspokojeniu prostych potrzeb.
8.Carpe diem
Łacińskie wezwanie „chwytaj dzień”, znane z poezji Horacego. Zachęca do korzystania z teraźniejszości, ponieważ przyszłość jest niepewna. Nie jest nakazem lekkomyślności, lecz przypomnieniem o wartości obecnej chwili.
9.Egzystencjalizm
Współczesny kierunek filozoficzny i kulturowy skupiony na jednostkowym ludzkim istnieniu. Podejmuje problemy wolności, odpowiedzialności, wyboru, samotności, cierpienia, śmierci i poszukiwania sensu życia.
10.Wolność i odpowiedzialność w egzystencjalizmie
Człowiek dokonuje wyborów i przez nie współtworzy własne życie. Wolność nie jest więc wygodą, lecz wiąże się z koniecznością ponoszenia odpowiedzialności za własne decyzje oraz ich skutki.
11.Absurd
W myśli Alberta Camusa poczucie wynikające ze zderzenia ludzkiego pragnienia ładu i sensu z milczeniem lub obojętnością świata. Nie oznacza bezwzględnej rezygnacji, lecz stawia pytanie o sposób życia mimo tej sprzeczności.
12.Dżuma Alberta Camusa
Powieść ukazująca mieszkańców Oranu wobec epidemii jako doświadczenia cierpienia, śmierci i zagrożenia. Doktor Rieux wybiera solidarne działanie i walkę z dżumą, mimo że nie może zagwarantować ostatecznego zwycięstwa.
13.Stoicyzm Jana Kochanowskiego
W Pieśniach Kochanowski podejmuje stoickie idee umiaru, zgody na zmienność losu i zachowania godności. Widoczne są one między innymi w Pieśni IX ksiąg pierwszych, która zaleca spokojne przyjmowanie powodzenia i przeciwności.
14.Epikureizm Jana Kochanowskiego
W utworach Kochanowskiego przejawia się w pochwale życia, radości, przyjaźni i korzystania z chwili. Nie wyklucza to umiaru ani świadomości, że ludzkie szczęście nie jest trwałe.
15.Postawa czynna wobec cierpienia
Postawa polegająca na przeciwstawianiu się złu przez konkretne, odpowiedzialne działanie, nawet jeśli człowiek nie ma pewności sukcesu. W Dżumie reprezentuje ją doktor Rieux.
Notatka
Filozofia jako kontekst kultury
Prądy filozoficzne pomagają interpretować literaturę, ponieważ proponują określone odpowiedzi na pytania o szczęście, cierpienie, los, wolność i sens ludzkiego życia. Nie należy traktować utworu jak prostego wykładu filozofii: pisarz może wykorzystywać wybrane idee, polemizować z nimi albo ukazywać ich kryzys.
W kulturze europejskiej szczególnie trwałe okazały się idee starożytnego stoicyzmu i epikureizmu. Powracają one między innymi w twórczości Horacego oraz Jana Kochanowskiego. Egzystencjalizm, rozwijający się głównie w XIX i XX wieku, silnie wpłynął na literaturę podejmującą doświadczenia samotności, zagrożenia i odpowiedzialności jednostki.
Ważne
W interpretacji zawsze trzeba wskazać konkretny element utworu, który uzasadnia rozpoznanie danej postawy filozoficznej.
Stoicyzm: spokój wobec zmiennego losu
Stoicyzm został zapoczątkowany przez Zenona z Kition. Według stoików człowiek nie decyduje o wszystkich zdarzeniach: nie ma pełnej władzy nad chorobą, opinią innych, powodzeniem czy stratą. Może jednak kształtować własne sądy, decyzje i sposób reagowania.
Najwyższym dobrem jest cnota, czyli rozumne i moralne postępowanie. Majątek, zdrowie, sława lub sukces są dobrami nietrwałymi. Stoik nie musi ich odrzucać, ale nie powinien uzależniać od nich swojego szczęścia. Ideałem jest apatheia: opanowanie niszczących namiętności i wewnętrzna równowaga.
W literaturze renesansowej z postawą stoicką łączy się motyw Fortuny, czyli zmiennego losu. Kochanowski w Pieśni IX ksiąg pierwszych zachęca, by nie tracić nadziei w nieszczęściu i nie popadać w pychę podczas powodzenia.
Zapamiętaj
Stoicyzm nie oznacza obojętności ani zakazu odczuwania; oznacza panowanie nad emocjami i godną reakcję na to, czego nie można zmienić.
Epikureizm: szczęście, umiar i teraźniejszość
Epikureizm wywodzi się z nauki Epikura. Jego celem jest szczęśliwe życie, a dobrem jest przyjemność. Nie należy jednak rozumieć jej jako nieustannej zabawy, nadmiaru czy spełniania każdej zachcianki. Epikur wiązał ją przede wszystkim z brakiem bólu, lęku i niepokoju.
Człowiek powinien rozsądnie oceniać pragnienia, wybierać to, co potrzebne i dostępne, oraz unikać cierpienia, które przynosi nadmiar. Ważne są proste potrzeby, bezpieczeństwo, przyjaźń i spokojne życie. Stan pogody ducha i wolności od niepokoju nazywa się ataraksją.
Z epikureizmem wiąże się formuła carpe diem — „chwytaj dzień” — znana z poezji Horacego. Jest to zachęta do doceniania teraźniejszości, ponieważ przyszłość jest niepewna. U Kochanowskiego radość życia, biesiada czy przyjaźń mogą mieć wymiar epikurejski, lecz zwykle towarzyszy im umiar.
Przykład
Epikurejskie „korzystanie z życia” nie oznacza rozrzutności: może oznaczać czerpanie radości z przyjaźni, odpoczynku i zwyczajnej chwili.
Egzystencjalizm: wybór i odpowiedzialność
Egzystencjalizm skupia uwagę na konkretnym człowieku, który istnieje w świecie, podejmuje decyzje i doświadcza niepewności. Ważne są problemy wolności, odpowiedzialności, samotności, śmierci, cierpienia oraz poszukiwania sensu.
Człowiek nie może całkowicie uniknąć wyborów. Nawet odmowa działania jest decyzją mającą skutki. Dlatego wolność nie jest jedynie przywilejem: może rodzić lęk, ponieważ wymaga przyjęcia odpowiedzialności za własne postępowanie. Egzystencjalizm pyta, jak żyć autentycznie, a nie według narzuconych schematów.
Z myślą Alberta Camusa wiąże się absurd: napięcie między ludzką potrzebą odnalezienia jasnego sensu a światem, który nie udziela łatwej odpowiedzi. Doświadczenie absurdu nie musi prowadzić do bierności. Może stać się wezwaniem do uczciwego, odpowiedzialnego działania.
Camus i porównanie postaw
W powieści Dżuma Alberta Camusa epidemia staje się doświadczeniem zbiorowego zagrożenia, śmierci i cierpienia. Doktor Rieux nie dysponuje prostym wyjaśnieniem zła ani pewnością zwycięstwa, ale wybiera pracę dla chorych. Jego postawa wyraża solidarność i odpowiedzialność za innych.
Ważne
W Dżumie warto podkreślać nie tylko cierpienie i absurd, lecz także czynne przeciwstawianie się złu przez wspólnotę ludzi.
Stoik pyta przede wszystkim, jak zachować cnotę i spokój wobec tego, czego nie kontroluje. Epikurejczyk szuka trwałej pogody ducha dzięki umiarowi oraz uwolnieniu od lęku. Egzystencjalista akcentuje konieczność wyboru i odpowiedzialność jednostki w niepewnym świecie.
W odpowiedzi maturalnej można zestawić te postawy, ale nie wolno ich upraszczać. Stoik nie jest człowiekiem bez uczuć, epikurejczyk nie jest zwolennikiem rozpusty, a egzystencjalista nie musi być biernym pesymistą. Najlepszy argument łączy nazwę kierunku, jego założenie i przykład z utworu.
Quizy w tym zestawie
16 pytań w 2 etapach — odblokujesz je po dodaniu zestawu