Sonet: budowa, odmiany i kompozycja

Sonet to kunsztowny gatunek liryczny o stałej, rygorystycznej budowie. Klasyczny utwór liczy 14 wersów i dzieli się na strofy w określonym porządku. Ta regularność odróżnia sonet od wielu innych form lirycznych.

Sonet nie jest tylko „krótkim wierszem o rymach”. Jego forma porządkuje tok myślenia: poeta zwykle przedstawia najpierw konkretny obraz, sytuację lub problem, a później wydobywa z niego głębszy sens. Dlatego sonet dobrze nadaje się do wyrażania intensywnych emocji, zachwytu naturą, doświadczenia miłości, przemijania, samotności czy refleksji filozoficznej.

W analizie należy zwracać uwagę zarówno na formalny podział na strofy i rymy, jak i na rozwój myśli podmiotu lirycznego. Budowa utworu często pomaga zrozumieć jego przesłanie.

Najbardziej znaną odmianą jest sonet włoski, nazywany też petrarkowskim. Ma on układ dwie kwartyny i dwa tercety, czyli 4 + 4 + 3 + 3 wersy. Pierwsze osiem wersów tworzy oktawę, a sześć ostatnich — sekstynę.

W oktawie występuje często układ rymów abba abba. W sekstynie rymy są bardziej zmienne; można spotkać na przykład układ cdc dcd. Nie trzeba jednak traktować każdego odstępstwa od takiego schematu jako błędu: poeci wykorzystywali też inne warianty rymowania.

Początkowe kwartyny zazwyczaj budują obraz: pokazują pejzaż, osobę, zjawisko przyrody albo sytuację podmiotu lirycznego. Tercety częściej przynoszą komentarz, uogólnienie, emocjonalną reakcję lub myśl wynikającą z wcześniejszego opisu.

Sonet angielski, związany szczególnie z tradycją Szekspira, ma inną organizację strof: tworzą go trzy kwartyny i dystych. Jego typowy układ rymów to abab cdcd efef gg. Końcowy dwuwiersz, czyli dystych, często zawiera puentę — celne podsumowanie, zaskakujący wniosek lub zmianę znaczenia wcześniejszych obrazów.

Sonet francuski zachowuje podział podobny do włoskiego: dwie kwartyny i dwa tercety. Różni się przede wszystkim tradycyjnym uporządkowaniem rymów; jednym z często podawanych schematów jest abba abba ccd eed.

Przy rozpoznawaniu odmiany sonetu najpewniejszą wskazówką jest układ strof. Trzy czterowersowe strofy i końcowy dwuwiersz oznaczają model angielski. Dwie kwartyny oraz dwa tercety wskazują na model włoski albo francuski, które odróżnia się przede wszystkim przez rymy.

Sonet może dotyczyć bardzo różnych spraw, ale jego zwięzła forma wymaga kondensacji treści. Częste są motywy miłości, przemijania, śmierci, piękna przyrody, religii, podróży, samotności i losu człowieka. Ważne jest nie tylko to, co zostało opisane, lecz także znaczenie, jakie podmiot nadaje temu obrazowi.

Typowa jest kompozycja opisowo-refleksyjna. Najpierw pojawia się konkretny, zmysłowy opis, a następnie refleksja. Przejście między tymi częściami nazywa się woltą. Może ono polegać na zmianie nastroju, perspektywy lub tematu: od zachwytu do lęku, od obserwacji natury do myślenia o własnym życiu.

W interpretacji nie należy automatycznie uznawać krajobrazu za zwykłe tło. W sonecie bywa on nośnikiem emocji i punktem wyjścia do uogólnienia.

Sonety krymskie Adama Mickiewicza to cykl 18 sonetów wydany w 1826 roku. Powstał pod wpływem podróży po Krymie, odbywanej przez poetę w okresie zesłania w głąb Rosji. Cykl jest ważnym przykładem romantycznego wykorzystania formy sonetowej.

W utworach pojawiają się rozległe stepy, góry, morze, noc, burza i egzotyczne miejsca Krymu. Te obrazy tworzą orientalizm, czyli zainteresowanie kulturą i światem Wschodu. Egzotyka nie jest jednak wyłącznie ozdobą: pozwala ukazać potęgę natury oraz obcość świata, w którym znalazł się bohater.

Podmiot liryczny, określany jako Pielgrzym, jest wędrowcem oglądającym orientalny krajobraz. Towarzyszy mu niekiedy Mirza, przewodnik i znawca wschodniej rzeczywistości. Pielgrzym zachwyca się Krymem, ale jednocześnie czuje wyobcowanie i tęskni za utraconą ojczyzną.