Paralelizm, wyliczenie i przerzutnia
Polski
Zestaw wyjaśnia trzy ważne środki stylistyczne: paralelizm, wyliczenie i przerzutnię. Uczy rozpoznawać je w tekstach oraz określać ich funkcje interpretacyjne i retoryczne, przydatne na maturze.
1.Paralelizm składniowy
Powtórzenie podobnej lub identycznej budowy składniowej w kolejnych zdaniach, wersach albo fragmentach wypowiedzi. Porządkuje tekst, wzmacnia jego rytm i uwydatnia związki między treściami.
2.Wyliczenie
Zestawienie kilku elementów, pojęć, cech, czynności lub obrazów w jednym fragmencie wypowiedzi. Może porządkować informacje, wzmacniać emocje, budować dynamikę albo ukazywać bogactwo zjawisk.
3.Przerzutnia
Celowe przeniesienie części zdania z końca jednego wersu do następnego, mimo że składniowo należą do siebie. Zaburza zgodność między granicą wersu a granicą zdania.
4.Funkcja paralelizmu
Paralelizm może nadawać wypowiedzi rytmiczność i regularność, wzmacniać jej perswazyjność, podkreślać podobieństwo lub kontrast treści oraz ułatwiać zapamiętanie ważnej myśli.
5.Funkcja wyliczenia
Wyliczenie może konkretyzować opis, przedstawiać skalę zjawiska, kumulować obrazy lub emocje, przyspieszać tok wypowiedzi oraz eksponować wielość wymienianych elementów.
6.Funkcja przerzutni
Przerzutnia dynamizuje rytm wiersza, kieruje uwagę na słowo umieszczone na początku albo końcu wersu, może wyrażać niepokój, pośpiech, napięcie czy nieregularność przeżyć.
7.Granica wersu
Miejsce, w którym kończy się jeden wers utworu poetyckiego i zaczyna następny. Nie zawsze pokrywa się z granicą zdania lub jego części.
8.Anafora a paralelizm
Anafora polega na powtarzaniu tego samego wyrazu lub zwrotu na początku kolejnych fragmentów. Paralelizm dotyczy przede wszystkim podobieństwa ich konstrukcji składniowej; oba środki mogą występować razem.
9.Interpretacja funkcjonalna środka stylistycznego
Nie polega wyłącznie na nazwaniu środka. Trzeba wskazać, jak wpływa on na rytm, emocje, obraz świata, sposób przedstawienia bohatera lub perswazyjność wypowiedzi w konkretnym utworze.
Notatka
Środki stylistyczne i ich analiza
Środki stylistyczne to celowo zastosowane sposoby kształtowania wypowiedzi. W analizie utworu należy nie tylko je rozpoznać, lecz także wyjaśnić ich funkcję: wpływ na rytm tekstu, emocje odbiorcy, obraz świata przedstawionego albo wymowę utworu.
Trzy omawiane środki są związane z organizacją wypowiedzi. Paralelizm opiera się na podobieństwie konstrukcji, wyliczenie na nagromadzeniu elementów, a przerzutnia na rozdzieleniu konstrukcji składniowej przez granicę wersu.
Ważne
W interpretacji unikaj formuły „autor użył środka, aby urozmaicić tekst”. Zawsze nazwij konkretny efekt i połącz go z sensem cytatu.
Paralelizm: powtarzalna konstrukcja
Paralelizm składniowy polega na powtarzaniu podobnego schematu zdań, ich części lub kolejnych wersów. Powtarzać się mogą układ wyrazów, forma czasowników albo budowa całych wypowiedzeń. Nie musi natomiast występować dokładnie ten sam wyraz.
Przykładowy schemat: „Nie chcę milczeć, nie chcę uciekać, nie chcę zapomnieć”. Kolejne fragmenty mają podobną budowę, dlatego brzmią rytmicznie i stanowczo.
Paralelizm może:
- nadawać tekstowi regularność i rytm;
- podkreślać ważność powtarzanej myśli;
- wzmacniać emocje, na przykład determinację, żal lub bunt;
- zwiększać perswazyjność przemówienia, apelu albo manifestu;
- uwidaczniać podobieństwo lub kontrast między przedstawianymi sytuacjami.
Paralelizm często współwystępuje z anaforą. Anafora to powtórzenie tego samego słowa lub zwrotu na początku kolejnych zdań czy wersów, natomiast paralelizm oznacza przede wszystkim podobną budowę składniową.
Przykład
Powtórzenie „Chcemy...” w kolejnych zdaniach może budować obraz wspólnoty mówiących i wzmacniać charakter apelu.
Wyliczenie: nagromadzenie elementów
Wyliczenie jest szeregiem zestawionych elementów: przedmiotów, cech, czynności, osób, zjawisk lub obrazów. Jego rozpoznanie ułatwiają często przecinki i spójniki, ale najważniejsza jest funkcja kolejnych składników jako części jednego zestawienia.
W opisie krajobrazu wyliczenie może konkretyzować obraz i ukazywać jego bogactwo. W przedstawieniu wojny lub zagłady może kumulować dramatyczne szczegóły, budować przytłaczające wrażenie oraz pokazywać skalę zniszczenia. W wypowiedzi retorycznej pozwala zgromadzić argumenty albo postulaty.
Funkcja wyliczenia zależy od treści elementów. Szereg słów związanych z ruchem może przyspieszać tempo opisu. Nagromadzenie nazw przedmiotów może sugerować nadmiar, chaos lub różnorodność. Z kolei wymienienie wspomnień i pamiątek może uwydatniać więź bohatera z przeszłością.
Zapamiętaj
Nie każde wyliczenie ma tylko funkcję informacyjną. Zawsze sprawdź, jakie wrażenie wywołuje nagromadzenie właśnie tych, a nie innych elementów.
Przerzutnia: napięcie między wersem a zdaniem
Przerzutnia występuje wyłącznie w utworze zapisanym wersami. Polega na tym, że zdanie lub jego część nie kończy się na końcu wersu, ale zostaje składniowo dokończona w wersie następnym. Granica wersu nie pokrywa się wtedy z granicą składniową.
Przerzutnia może dynamizować wypowiedź, ponieważ odbiorca przechodzi szybko do kolejnego wersu, aby domknąć sens zdania. Może też wywoływać napięcie, niepokój, wrażenie pośpiechu, urwania myśli albo nieładu emocjonalnego. Szczególną uwagę zwraca często na wyraz pozostawiony na końcu wersu lub rozpoczynający wers następny.
Nie należy automatycznie uznawać każdego podziału tekstu na wersy za przerzutnię. Trzeba sprawdzić, czy konstrukcja gramatyczna rzeczywiście przechodzi przez granicę wersów. Jeśli wers kończy samodzielne zdanie lub pełną część składniową, przerzutni może nie być.
Jak formułować odpowiedź interpretacyjną
W odpowiedzi maturalnej warto stosować schemat: nazwij środek, przywołaj krótki przykład z tekstu, a następnie objaśnij jego wpływ na znaczenie. Zamiast pisać ogólnie, że środek „podkreśla”, dopowiedz, co podkreśla i dlaczego jest to istotne.
Można sformułować argument tak: paralelna budowa zdań porządkuje wypowiedź podmiotu i wzmacnia jego zdecydowanie. Albo: wyliczenie obrazów zniszczenia kumuluje wrażenie katastrofy. W przypadku przerzutni trzeba odnieść się zarówno do napięcia między składnią a podziałem wersowym, jak i do znaczenia wyeksponowanych słów.
Ważne
Funkcja środka stylistycznego nie jest stała. Ten sam paralelizm, wyliczenie lub przerzutnia może w innym utworze wywoływać odmienny efekt, dlatego interpretację zawsze uzasadniaj kontekstem.
Quizy w tym zestawie
16 pytań w 2 etapach — odblokujesz je po dodaniu zestawu