Epos, oda, tragedia, psalm, sonet i satyra

Gatunek literacki to utrwalony typ utworu, rozpoznawalny dzięki cechom budowy, tematyki, sposobu wypowiedzi i stylu. Nie należy rozpoznawać gatunku wyłącznie po tym, czy tekst jest pisany wierszem albo prozą. Trzeba brać pod uwagę przede wszystkim jego funkcję oraz sposób przedstawienia świata.

W tym zestawie pojawiają się gatunki należące do różnych rodzajów literackich. Epos jest utworem epickim, ponieważ narrator opowiada w nim o zdarzeniach. Oda, psalm i sonet należą do liryki, gdyż najważniejsze są w nich przeżycia oraz refleksje podmiotu lirycznego. Tragedia antyczna jest dramatem przeznaczonym do wystawienia na scenie. Satyra może wykorzystywać formę liryczną, epicką albo dramatyczną, ale zawsze ma przede wszystkim charakter krytyczny.

Epos to rozbudowany utwór epicki, zazwyczaj wierszowany, przedstawiający przełomowe wydarzenia z życia narodu lub innej wspólnoty. Bohaterowie eposu są związani z historią zbiorową, wojną, wyprawą lub założycielskim momentem dziejów. Wydarzenia rozgrywają się na szerokim tle społecznym i historycznym.

Narrator eposu jest zwykle wszechwiedzący i zachowuje dystans wobec opowiadanej historii. Styl utworu jest podniosły, pełen rozbudowanych opisów, porównań i uroczystych formuł. Charakterystycznym otwarciem jest inwokacja, czyli zwrot do muzy, bóstwa lub innej istoty z prośbą o natchnienie.

W eposach Homera występują epitety stałe, czyli powtarzalne określenia postaci, na przykład „szybkonogi Achilles”. Ważną cechą świata przedstawionego jest współistnienie ludzi i bogów: bóstwa ingerują w losy bohaterów.

Oda jest utworem lirycznym o uroczystym, wzniosłym charakterze. Jej celem jest wyrażenie podziwu, wdzięczności lub szacunku wobec osoby, wydarzenia, ojczyzny, młodości, wolności czy innej ważnej wartości. Podmiot liryczny nie relacjonuje obiektywnie faktów, lecz ujawnia swoje silne emocje i oceny.

W odzie typowe są patos, wykrzyknienia, apostrofy, powtórzenia i zdania rozkazujące. Takie środki wzmacniają ekspresję oraz podkreślają rangę tematu. Wzniosłość nie oznacza jednak, że każdy utwór o poważnej sprawie jest odą: musi on przede wszystkim mieć charakter pochwalny.

Przykładem jest „Hymn do miłości ojczyzny” Ignacego Krasickiego. Podmiot ukazuje miłość do ojczyzny jako wartość wymagającą gotowości do poświęcenia. Z kolei „Oda do młodości” Adama Mickiewicza sławi energię młodych i wzywa do wspólnego działania.

Tragedia antyczna narodziła się w starożytnej Grecji. Jej bohater staje przed dramatycznym wyborem, ponieważ uczestniczy w konflikcie tragicznym. Zderzają się w nim dwie ważne, równorzędne racje, których nie można pogodzić. Każde rozwiązanie prowadzi do cierpienia, winy lub katastrofy.

Istotną rolę odgrywa fatum, czyli nieuchronne przeznaczenie. Bohater może próbować działać rozumnie i uczciwie, ale nie zawsze potrafi uniknąć skutków ciążącego nad nim losu. Tragedia ma wywołać u odbiorcy litość oraz trwogę, prowadzące do katharsis, czyli emocjonalnego oczyszczenia.

W tragedii antycznej obowiązuje zasada trzech jedności:

• jedność czasu: akcja obejmuje krótki odcinek czasu;
• jedność miejsca: wydarzenia rozgrywają się w jednym miejscu;
• jedność akcji: utwór skupia się na jednym głównym wątku.

Ważnym elementem jest chór, który komentuje zdarzenia, ocenia postawy bohaterów i wyraża perspektywę wspólnoty.

Psalm to utwór biblijny o charakterze modlitwy. Podmiot liryczny zwraca się bezpośrednio do Boga: może Go wielbić, dziękować Mu, prosić o pomoc, wyznawać winę, skarżyć się na cierpienie albo wyrażać ufność. Psalmy łączą osobiste doświadczenie człowieka z przekonaniem o potędze i sprawiedliwości Boga.

W zależności od dominującej postawy wyróżnia się między innymi psalmy pochwalne, błagalne, dziękczynne i pokutne. Częste są apostrofy do Boga, powtórzenia oraz paralelizm składniowy. Polega on na powtarzaniu podobnych konstrukcji w kolejnych wersach lub zdaniach, co nadaje tekstowi rytm i wzmacnia znaczenie wypowiedzi.

W psalmach pojawia się obraz Boga jako Stwórcy, opiekuna, sędziego i źródła ładu. Język bywa uroczysty, pełen metafor oraz symbolicznych obrazów natury. Nie każdy tekst religijny jest psalmem: o przynależności gatunkowej decyduje modlitewny zwrot człowieka do Boga.

Sonet jest kunsztownym utworem lirycznym liczącym dokładnie 14 wersów. Klasyczny sonet włoski składa się z dwóch strof czterowersowych i dwóch trzywersowych. Często pierwsza część przedstawia obraz krajobrazu, sytuacji lub uczucia, a druga przynosi refleksję, uogólnienie albo zmianę perspektywy. W „Sonetach krymskich” Mickiewicza opis przyrody łączy się z przeżyciami pielgrzyma-wygnańca.

Satyra służy napiętnowaniu wad ludzi, obyczajów, grup społecznych i instytucji. Jej celem nie jest wyłącznie rozbawienie, lecz krytyka oraz skłonienie odbiorcy do refleksji. Autor wykorzystuje ironię, komizm, karykaturę i hiperbolę, czyli celowe wyolbrzymienie. Ośmieszona wada staje się bardziej widoczna.

Nie należy utożsamiać satyry z dowolnym tekstem zabawnym. Komizm w satyrze ma funkcję oceniającą: ujawnia głupotę, pozór, egoizm lub szkodliwe zachowania. Przykładem jest „Żona modna” Ignacego Krasickiego, krytykująca bezmyślne naśladowanie cudzoziemskich mód.