Rodzaje i gatunki literackie: epika, liryka, dramat

Literaturę porządkuje się między innymi według rodzajów literackich. Są to szerokie grupy utworów różniące się sposobem przedstawiania rzeczywistości i organizacją wypowiedzi. W szkolnym podziale wyróżnia się epikę, lirykę i dramat.

W obrębie każdego rodzaju funkcjonują bardziej szczegółowe odmiany, czyli gatunki literackie. Gatunek ma rozpoznawalne cechy budowy, tematyki i stylu. Na przykład powieść i epos należą do epiki, sonet oraz psalm do liryki, a komedia i tragedia do dramatu.

W praktyce analiza utworu powinna zaczynać się od ustalenia, czy dominuje opowiadanie o zdarzeniach, wyrażanie przeżyć czy działanie postaci w formie scenicznej. Dopiero potem warto wskazać gatunek.

Epika przedstawia świat za pośrednictwem narratora, który opowiada o wydarzeniach, bohaterach i otoczeniu. Narrator może ujawniać swoją obecność albo pozostawać mniej widoczny, lecz nie należy automatycznie utożsamiać go z rzeczywistym autorem.

Podstawą utworu epickiego jest świat przedstawiony. Tworzą go między innymi bohaterowie, czas, miejsce oraz wydarzenia. Zdarzenia układają się w fabułę, czyli uporządkowany ciąg sytuacji powiązanych najczęściej przyczynami i skutkami. Epika może być pisana prozą albo wierszem.

Do istotnych gatunków epickich należą:

• powieść – rozbudowany utwór prozatorski, zwykle z wieloma wydarzeniami i bohaterami;
• opowiadanie – krótszy utwór epicki, skoncentrowany najczęściej na jednym zdarzeniu lub problemie;
• epos – obszerny, zwykle wierszowany utwór o ważnych wydarzeniach dla wspólnoty i wybitnych bohaterach.

Liryka skupia się przede wszystkim na emocjach, myślach, ocenach i refleksjach. Osobą mówiącą w utworze jest podmiot liryczny. Może on zwracać się do kogoś, opisywać naturę, wspominać, wyznawać uczucia albo rozważać sprawy ogólne.

Podmiotu lirycznego nie wolno bez dowodów utożsamiać z poetą. W interpretacji należy pisać raczej: „podmiot liryczny”, „osoba mówiąca” lub „mówiący w utworze”.

W liryce bezpośredniej mówiący ujawnia się wyraźnie, na przykład przez formy „ja”, „czuję”, „myślę”. W liryce pośredniej jego przeżycia odczytujemy z obrazu sytuacji, krajobrazu albo opisu przedmiotów. Ważne są również środki stylistyczne, ponieważ budują nastrój i wzmacniają sens wypowiedzi.

Typowe gatunki liryczne to sonet, psalm, oda i pieśń. Sonet ma czternaście wersów i zazwyczaj łączy obrazowość z refleksją. Psalm, wywodzący się z Biblii, ma charakter modlitewny: może być pochwałą, prośbą, skargą lub dziękczynieniem.

Dramat jest rodzajem literackim przeznaczonym przede wszystkim do wystawienia w teatrze. Odbiorca poznaje wydarzenia bez pośrednictwa narratora opowiadającego całą historię. Akcja rozwija się głównie przez wypowiedzi i zachowania postaci.

Podstawowymi składnikami tekstu dramatycznego są dialog, czyli rozmowa postaci, oraz monolog, czyli dłuższa wypowiedź jednego bohatera. Oprócz nich występują didaskalia – tekst poboczny zawierający wskazówki dotyczące realizacji scenicznej. Mogą określać miejsce i czas zdarzeń, ruch postaci, gesty, ton głosu, dźwięki lub wygląd sceny.

Dramat jest przeznaczony do lektury, ale pełnię możliwości ujawnia w inscenizacji. Reżyser, aktorzy, scenografia, muzyka i światło wpływają na odbiór tego samego tekstu, nie zmieniając jednak jego podstawowego sensu.

Do najważniejszych gatunków dramatu należą tragedia i komedia. Tragedia antyczna przedstawia sytuację, w której bohater zostaje postawiony wobec konfliktu wartości równorzędnych. Każda decyzja prowadzi do cierpienia lub klęski, dlatego konfliktu nie da się rozwiązać w sposób całkowicie pomyślny.

Komedia służy przede wszystkim rozbawieniu odbiorcy, ale często także krytykuje wady ludzi i obyczaje. Komizm może wynikać z postaci, sytuacji lub języka. Przykładem jest „Skąpiec” Moliera, w którym śmieszność Harpagona odsłania jego chorobliwą chciwość.

W dramacie warto obserwować konflikt, ponieważ organizuje on akcję, ujawnia wartości postaci i pozwala zrozumieć przesłanie utworu.

Niektóre gatunki wykorzystują cechy więcej niż jednego rodzaju. Ballada zawiera opowieść o wydarzeniach typową dla epiki, nastrojowość i uczuciowość bliską liryce oraz dialogi kojarzące się z dramatem. Często pojawiają się w niej ludowość, fantastyka i wyraźna ocena moralna zdarzeń. Przykładem są ballady Adama Mickiewicza, w tym „Romantyczność”.

Przy rozpoznawaniu rodzaju literackiego zadawaj sobie pytania:

• Czy ktoś opowiada o zdarzeniach i prowadzi fabułę? To wskazuje na epikę.
• Czy najważniejsze są przeżycia oraz refleksje osoby mówiącej? To cecha liryki.
• Czy tekst tworzą przede wszystkim kwestie postaci i didaskalia, a jego naturalnym miejscem jest scena? To dramat.