Skrajne punkty Polski i rozciągłość

Skrajne punkty Polski to miejsca najbardziej wysunięte na północ, południe, zachód i wschód. Dzięki nim można dokładniej opisać położenie Polski na mapie Europy. Są też potrzebne do obliczenia rozciągłości południkowej i rozciągłości równoleżnikowej kraju.

Skrajne punkty pomagają odpowiedzieć na pytania: jak daleko Polska sięga z północy na południe oraz z zachodu na wschód. To ważne, bo położenie kraju wpływa na zjawiska przyrodnicze, na przykład na długość dnia i różnice czasu słonecznego.

Najbardziej na północ wysuniętym punktem Polski jest Jastrzębia Góra nad Morzem Bałtyckim. Najbardziej na południe wysunięty punkt to Opołonek w Bieszczadach.

Najbardziej na zachód wysunięty punkt Polski znajduje się w zakolu Odry koło Cedyni. Najbardziej na wschód wysunięty punkt leży w zakolu Bugu koło Zosina.

Warto kojarzyć te miejsca z charakterystycznymi elementami krajobrazu. Północ to morze, południe to góry, zachód kojarzy się z Odrą, a wschód z Bugiem. Taki sposób ułatwia zapamiętanie.

Rozciągłość południkowa to odległość kraju mierzona w kierunku północ-południe. Oblicza się ją jako różnicę szerokości geograficznej między skrajnym punktem północnym i południowym. W Polsce wynosi ona około $5^\circ 50'$.

Rozciągłość równoleżnikowa to odległość kraju mierzona w kierunku zachód-wschód. Oblicza się ją jako różnicę długości geograficznej między skrajnym punktem zachodnim i wschodnim. W Polsce wynosi ona około $10^\circ 02'$.

Trzeba uważać, żeby nie mylić tych pojęć. Południkowa łączy się z szerokością geograficzną, a równoleżnikowa z długością geograficzną.

Najważniejszą konsekwencją rozciągłości równoleżnikowej są różnice czasu słonecznego między wschodem a zachodem Polski. Ponieważ Ziemia obraca się z zachodu na wschód, miejsca położone bardziej na wschód wcześniej mają wschód Słońca, wcześniej następuje tam górowanie Słońca i wcześniej robi się wieczór.

W praktyce oznacza to, że gdy na wschodzie kraju Słońce jest już wysoko, na zachodzie może być jeszcze niżej nad horyzontem. To nie znaczy, że w Polsce obowiązują różne strefy czasowe. W całym kraju używa się jednego czasu urzędowego, ale czas słoneczny lokalnie trochę się różni.

Ta różnica wynika z tego, że Polska jest rozciągnięta z zachodu na wschód na ponad $10^\circ$ długości geograficznej.

Rozciągłość południkowa wpływa przede wszystkim na długość dnia i nocy w różnych częściach Polski. Latem dzień jest nieco dłuższy na północy niż na południu, a zimą krótszy. Różnice nie są ogromne, ale są zauważalne.

Ma to znaczenie dla przyrody i gospodarki. Ważniejsza jest jednak wysokość Słońca: na południu kraju Słońce w południe góruje wyżej (o prawie $6^\circ$) niż na północy, więc jego promienie padają pod większym kątem i silniej nagrzewają powierzchnię. To z kolei wpływa na temperaturę i na długość okresu wegetacyjnego, czyli czasu, w którym rośliny mogą rosnąć. Dlatego warunki przyrodnicze nie są w całej Polsce identyczne.

Rozciągłość południkowa pomaga też wyjaśnić, dlaczego niektóre cechy klimatu i przyrody mogą być trochę inne na północy kraju, a trochę inne na południu, choć Polska nie jest państwem bardzo dużym.

Na sprawdzianie warto umieć wskazać na mapie Jastrzębią Górę, Opołonek, punkt w zakolu Odry koło Cedyni oraz punkt w zakolu Bugu koło Zosina. Trzeba też rozumieć, czym różni się rozciągłość południkowa od równoleżnikowej.

Dobrze jest zapamiętać dwie liczby: około $5^\circ 50'$ dla rozciągłości południkowej oraz około $10^\circ 02'$ dla rozciągłości równoleżnikowej. Jeszcze ważniejsze jest jednak zrozumienie skutków tych rozciągłości.

• rozciągłość równoleżnikowa: różnice czasu słonecznego między wschodem i zachodem kraju
• rozciągłość południkowa: różnice długości dnia i nocy między północą i południem kraju
• skrajne punkty: pomagają określić położenie Polski i opisać jej cechy geograficzne

Jeśli zapamiętasz kierunek, miejsce i skutek, łatwiej połączysz fakty w całość.