Środowisko i ochrona przyrody w Polsce
Geografia
Zestaw obejmuje najważniejsze problemy stanu środowiska w Polsce oraz podstawowe formy ochrony przyrody. Uporządkujesz przyczyny degradacji powietrza, wód, gleb i krajobrazu, a także nauczysz się rozpoznawać zadania parków narodowych, rezerwatów i innych obszarów chronionych.
1.Stan środowiska
Ogólna ocena jakości elementów środowiska przyrodniczego na danym obszarze, przede wszystkim powietrza, wód, gleb, roślinności, zwierząt i krajobrazu. Zależy od presji człowieka oraz skuteczności działań ochronnych.
2.Degradacja środowiska
Pogorszenie jakości środowiska wskutek działalności człowieka lub czynników naturalnych. Może obejmować zanieczyszczenie powietrza i wód, niszczenie gleb, zmniejszanie bioróżnorodności oraz przekształcanie krajobrazu.
3.Smog
Zjawisko zanieczyszczenia powietrza powstające przy dużym stężeniu pyłów i gazów. W Polsce często wiąże się z niską emisją z domowych pieców, transportem i niekorzystnymi warunkami pogodowymi.
4.Niska emisja
Emisja zanieczyszczeń z niskich źródeł, głównie domowych pieców i lokalnych kotłowni. Jest ważną przyczyną złej jakości powietrza w wielu polskich miastach i wsiach, szczególnie zimą.
5.Eutrofizacja wód
Proces nadmiernego wzbogacenia wód w związki azotu i fosforu, najczęściej pochodzące z nawozów i ścieków. Prowadzi do zakwitów glonów, spadku ilości tlenu i pogorszenia warunków życia organizmów wodnych.
6.Rekultywacja
Przywracanie wartości użytkowych i przyrodniczych terenom zniszczonym przez działalność człowieka, np. górnictwo. Obejmuje m.in. kształtowanie rzeźby terenu, poprawę gleb i wprowadzanie roślinności.
7.Bioróżnorodność
Zróżnicowanie organizmów żywych na poziomie gatunków, ekosystemów i puli genetycznej. Jest jednym z najważniejszych elementów jakości środowiska i jednym z głównych celów ochrony przyrody.
8.Park narodowy
Najwyższa forma ochrony obszarowej w Polsce. Obejmuje teren o szczególnych wartościach przyrodniczych, naukowych i krajobrazowych, gdzie chroni się całą przyrodę i ogranicza działalność gospodarczą.
9.Rezerwat przyrody
Forma ochrony obejmująca obszary zachowane w stanie naturalnym lub mało zmienionym, cenne ze względu na ekosystemy, gatunki, twory geologiczne lub walory krajobrazowe. Ma zwykle mniejszą powierzchnię niż park narodowy.
10.Park krajobrazowy
Obszar chroniony ze względu na wartości przyrodnicze, historyczne i kulturowe oraz walory krajobrazowe. Dopuszcza się tu większą działalność człowieka niż w parku narodowym, ale z zachowaniem zasad ochrony.
11.Obszar chronionego krajobrazu
Forma ochrony obejmująca tereny cenne krajobrazowo, ważne dla turystyki, wypoczynku i zachowania równowagi ekologicznej. Ograniczenia są tu zwykle łagodniejsze niż w parkach narodowych i krajobrazowych.
12.Pomnik przyrody
Pojedynczy twór przyrody żywej lub nieożywionej albo ich skupienie, wyróżniające się wyjątkowymi cechami. Może to być np. okazałe drzewo, głaz narzutowy, aleja czy skałka.
13.Ochrona gatunkowa
Ochrona konkretnych gatunków roślin, zwierząt i grzybów, zwłaszcza rzadkich lub zagrożonych. Polega m.in. na zakazie niszczenia, chwytania, zrywania czy handlu oraz na ochronie ich siedlisk.
14.Natura 2000
Europejska sieć obszarów chronionych tworzona w celu zachowania cennych siedlisk przyrodniczych oraz zagrożonych gatunków roślin i zwierząt. Funkcjonuje także w Polsce obok krajowych form ochrony.
15.Zrównoważony rozwój
Taki sposób rozwoju społeczno-gospodarczego, który pozwala zaspokajać potrzeby ludzi bez niszczenia podstaw funkcjonowania środowiska i bez ograniczania szans przyszłych pokoleń.
Notatka
1. Czym jest stan środowiska w Polsce
Stan środowiska to ogólna ocena jakości przyrody na danym obszarze. Obejmuje przede wszystkim powietrze, wody, gleby, organizmy żywe oraz krajobraz. W Polsce jego poziom jest zróżnicowany przestrzennie: lepszy zwykle na obszarach słabiej uprzemysłowionych i leśnych, gorszy w dużych miastach, regionach przemysłowych i tam, gdzie występuje silna presja transportu oraz rolnictwa.
Na stan środowiska wpływają zarówno czynniki przyrodnicze, jak i działalność człowieka. Największe znaczenie mają rozwój przemysłu, energetyki, transportu, intensywnego rolnictwa, gospodarki komunalnej oraz gospodarki odpadami. Skutkiem może być degradacja środowiska, czyli pogorszenie jakości jego elementów i zmniejszenie wartości przyrodniczej terenu.
Ważne
Ocena stanu środowiska nie dotyczy jednego składnika, ale całego układu zależności między powietrzem, wodą, glebą, roślinnością, zwierzętami i działalnością człowieka.
2. Główne problemy środowiskowe w Polsce
Jednym z najczęściej omawianych problemów jest zanieczyszczenie powietrza atmosferycznego. W wielu miejscowościach istotną rolę odgrywa niska emisja z domowych pieców opalanych paliwami stałymi, a także emisje komunikacyjne i przemysłowe. Skutkiem bywa smog, szczególnie odczuwalny w sezonie grzewczym, który szkodzi zdrowiu ludzi i pogarsza warunki życia.
Ważnym zagrożeniem są także problemy związane z wodami powierzchniowymi i podziemnymi. Zanieczyszczenia komunalne, przemysłowe oraz spływ nawozów z pól mogą obniżać jakość wód. Nadmiar związków azotu i fosforu prowadzi do eutrofizacji, czyli przeżyźnienia zbiorników wodnych. Powoduje to zakwity glonów, spadek zawartości tlenu i pogorszenie warunków życia organizmów wodnych.
Istotne są również zagrożenia dotyczące gleb. Należą do nich zanieczyszczenie, erozja, zakwaszenie oraz przekształcenia wynikające z urbanizacji, górnictwa i niewłaściwej gospodarki rolnej. Skutkiem degradacji gleb jest spadek ich żyzności i przydatności rolniczej.
3. Przekształcenia krajobrazu i rola rekultywacji
Działalność człowieka zmienia nie tylko jakość powietrza czy wód, ale też wygląd i funkcjonowanie przestrzeni. Silne przekształcenia krajobrazu są związane z rozwojem miast, budową dróg, eksploatacją surowców mineralnych, składowaniem odpadów czy przekształcaniem dolin rzecznych. W regionach górniczych mogą powstawać wyrobiska, hałdy i osiadania terenu.
W takich miejscach szczególne znaczenie ma rekultywacja, czyli przywracanie terenom zdegradowanym wartości przyrodniczych i użytkowych. Może ona obejmować wyrównywanie terenu, poprawę właściwości gleby, sadzenie roślinności czy tworzenie zbiorników wodnych. Rekultywacja nie usuwa całkowicie skutków wcześniejszej działalności, ale ogranicza ich negatywny wpływ i umożliwia nowe wykorzystanie przestrzeni.
Przykład
Tereny pogórnicze po odpowiedniej rekultywacji mogą zostać przeznaczone na lasy, zbiorniki wodne, obszary rekreacyjne albo nowe funkcje gospodarcze.
4. Dlaczego chroni się przyrodę w Polsce
Celem ochrony przyrody jest zachowanie bioróżnorodności, cennych ekosystemów, rzadkich gatunków, walorów krajobrazowych i zasobów przyrodniczych dla przyszłych pokoleń. Ochrona jest potrzebna dlatego, że część środowiska została silnie przekształcona przez człowieka, a niektóre gatunki i siedliska są zagrożone.
W Polsce ochrona przyrody ma charakter obszarowy, gatunkowy i indywidualny. Oznacza to, że chroni się zarówno duże obszary o wysokiej wartości przyrodniczej, jak i pojedyncze obiekty, np. stare drzewa czy głazy narzutowe. Ważna jest także ochrona siedlisk, ponieważ sam zakaz niszczenia gatunku nie wystarcza, jeśli zniszczone zostaje miejsce jego życia.
Zapamiętaj
Ochrona przyrody nie polega tylko na zakazach; obejmuje także monitoring, edukację, odtwarzanie siedlisk i racjonalne gospodarowanie zasobami.
5. Formy ochrony przyrody w Polsce
Najwyższą rangę w ochronie obszarowej mają parki narodowe. Tworzy się je na terenach o wyjątkowych wartościach przyrodniczych, naukowych i krajobrazowych. Ich zadaniem jest ochrona całych ekosystemów, a działalność gospodarcza jest tam silnie ograniczona.
Rezerwaty przyrody obejmują obszary szczególnie cenne, często mniejsze niż parki narodowe. Mogą chronić lasy, torfowiska, stanowiska rzadkich gatunków, fragmenty krajobrazu albo cenne twory przyrody nieożywionej.
Parki krajobrazowe powołuje się tam, gdzie ważne są walory przyrodnicze, krajobrazowe i kulturowe, ale dopuszcza się większą obecność człowieka niż w parkach narodowych. Jeszcze łagodniejszy reżim ochronny mają obszary chronionego krajobrazu, istotne dla zachowania równowagi ekologicznej i wypoczynku.
Do form indywidualnych należą pomniki przyrody, czyli pojedyncze wyjątkowe obiekty, np. okazałe drzewa lub głazy. Oprócz tego funkcjonuje ochrona gatunkowa roślin, zwierząt i grzybów, a także europejska sieć Natura 2000, której celem jest zachowanie cennych siedlisk i zagrożonych gatunków.
6. Ochrona przyrody a rozwój gospodarczy
Współcześnie duże znaczenie ma zasada zrównoważonego rozwoju. Zakłada ona, że rozwój gospodarki i poprawa jakości życia ludzi nie powinny prowadzić do trwałego niszczenia środowiska. Oznacza to potrzebę ograniczania emisji zanieczyszczeń, oszczędnego gospodarowania wodą, ochrony gleb, racjonalnego planowania przestrzennego i właściwej gospodarki odpadami.
W praktyce oznacza to także poszukiwanie kompromisu między inwestycjami a ochroną cennych obszarów. Nie każdą działalność człowieka trzeba wykluczyć, ale musi ona uwzględniać wymagania przyrody. Dotyczy to szczególnie turystyki, transportu, przemysłu i rolnictwa.
W Polsce ochrona przyrody jest ważna nie tylko ze względów ekologicznych, ale także społecznych i gospodarczych. Dobrej jakości środowisko sprzyja zdrowiu mieszkańców, rozwojowi turystyki, bezpieczeństwu żywnościowemu i zachowaniu atrakcyjności regionów.
Ważne
Na sprawdzianie często trzeba odróżnić problem środowiskowy od sposobu jego ograniczania: np. smog to problem, a wymiana pieców, rozwój transportu publicznego i termomodernizacja to sposoby przeciwdziałania.
Quizy w tym zestawie
18 pytań w 2 etapach — odblokujesz je po dodaniu zestawu