Budowa geologiczna i rzeźba Polski
Geografia
Zestaw wyjaśnia, jak budowa geologiczna Polski wpływa na ukształtowanie jej powierzchni. Obejmuje najważniejsze jednostki geologiczne, pasowy układ krain, związek skał z rzeźbą terenu oraz typowe przykłady, które często pojawiają się na sprawdzianach i maturze.
1.Budowa geologiczna
To układ i rodzaj skał oraz struktur geologicznych na danym obszarze, a także ich wiek i sposób ułożenia. Budowa geologiczna wpływa na odporność podłoża na niszczenie, wysokości względne i formy terenu.
2.Rzeźba terenu
To zespół form powierzchni Ziemi, takich jak góry, wyżyny, niziny, kotliny i pobrzeża. Rzeźba jest skutkiem działania procesów wewnętrznych i zewnętrznych oraz właściwości skał budujących podłoże.
3.Pasowy układ rzeźby Polski
W Polsce formy terenu układają się głównie równoleżnikowo. Od północy ku południu wyróżnia się pobrzeża, pojezierza, niziny środkowopolskie, wyżyny, kotliny podkarpackie i góry.
4.Platforma wschodnioeuropejska
To stara, stabilna jednostka geologiczna zbudowana z bardzo dawnych skał krystalicznych, przykrytych osadami. Obejmuje północno-wschodnią część Polski i sprzyja występowaniu terenów nizinnych i równinnych.
5.Obszar fałdowań paleozoicznych
Jednostka geologiczna Polski środkowej i zachodniej, związana z dawnymi ruchami górotwórczymi. Dziś jest w dużej mierze wyrównana, a jej powierzchnię przykrywają młodsze osady, dlatego nie tworzy wysokich gór.
6.Obszar fałdowań alpejskich
Najmłodszy tektonicznie obszar Polski, obejmujący Karpaty. Młody wiek struktur sprzyja dużym wysokościom względnym, stromym stokom i urozmaiconej rzeźbie górskiej.
7.Sudety
Góry w południowo-zachodniej Polsce związane z dawnymi ruchami górotwórczymi. Są starsze od Karpat, dlatego mają niższe wysokości i bardziej wyrównane grzbiety niż młode góry fałdowe.
8.Karpaty
Łańcuch górski południowej Polski należący do obszaru fałdowań alpejskich. Cechują się znacznymi deniwelacjami, stromymi stokami i bardziej dynamiczną rzeźbą niż stare góry.
9.Góry fałdowe
Góry powstałe w wyniku ściskania skał i ich fałdowania. W Polsce przykładem są Karpaty, których budowa wiąże się z młodymi ruchami górotwórczymi.
10.Góry zrębowe
Góry powstałe wskutek pękania skorupy ziemskiej i przemieszczania bloków skalnych wzdłuż uskoków. W Polsce przykładem są Sudety.
11.Niziny Środkowopolskie
Rozległy pas nizin w centralnej Polsce. Ich występowanie wiąże się z przewagą obszarów pokrytych osadami i długotrwałym wyrównywaniem powierzchni przez procesy zewnętrzne.
12.Wyżyny Polskie
Pas terenów wyżej położonych od nizin, zbudowanych często ze skał bardziej odpornych, m.in. wapieni, piaskowców i lessów. Budowa podłoża wpływa tu na większe zróżnicowanie rzeźby niż na nizinach.
13.Kotliny Podkarpackie
Obniżenia terenu położone między Wyżynami Polskimi a Karpatami. Ich istnienie wiąże się z budową geologiczną i nagromadzeniem osadów w obszarze obniżonym tektonicznie.
14.Odporność skał
To cecha decydująca o tym, jak łatwo skały ulegają niszczeniu. Skały twardsze i bardziej odporne częściej budują wzniesienia, a mniej odporne szybciej się obniżają i tworzą łagodniejsze formy.
15.Denudacja
Ogół procesów prowadzących do obniżania i wyrównywania powierzchni terenu. Długotrwała denudacja szczególnie silnie przekształciła starsze obszary górskie Polski, np. Sudety.
16.Osady polodowcowe
Materiał pozostawiony przez lądolód i wody roztopowe, np. piaski, żwiry i gliny. Wpływają na rzeźbę północnej Polski, gdzie występują liczne pagórki, zagłębienia i jeziora.
Notatka
Istota zależności między budową geologiczną a rzeźbą Polski
Związek między budową geologiczną a ukształtowaniem powierzchni polega na tym, że rodzaj skał, ich odporność, sposób ułożenia oraz wiek struktur geologicznych wpływają na wygląd terenu. Inaczej będzie wyglądał obszar zbudowany z twardych skał, a inaczej teren przykryty luźnymi osadami.
Na rzeźbę Polski oddziaływały zarówno procesy wewnętrzne związane z ruchami skorupy ziemskiej, jak i procesy zewnętrzne, które przez długi czas niszczyły, obniżały i wyrównywały powierzchnię. Dlatego dzisiejszy krajobraz kraju jest wynikiem współdziałania budowy podłoża i późniejszego modelowania terenu.
Ważne
Sama budowa geologiczna nie wyjaśnia całej rzeźby Polski, ale stanowi jej podstawę; formy terenu są dodatkowo przekształcane przez denudację, rzeki, morze i dawną działalność lądolodu.
Główne jednostki geologiczne Polski
Na obszarze Polski wyróżnia się trzy najważniejsze jednostki związane z dziejami geologicznymi kraju. Pierwszą jest platforma wschodnioeuropejska w północno-wschodniej Polsce. To bardzo stary i stosunkowo stabilny obszar, dlatego dominują tam tereny o małych wysokościach względnych.
Drugą jednostką jest obszar fałdowań paleozoicznych, obejmujący znaczną część Polski środkowej i zachodniej. To struktury starsze, silnie przekształcone i w dużej mierze wyrównane. Ich powierzchnię często przykrywają młodsze osady, dlatego nie odpowiadają dziś wysokim formom górskim.
Trzecią jednostką jest obszar fałdowań alpejskich, czyli najmłodsza tektonicznie część Polski, związana głównie z Karpatami. Młody wiek tych struktur sprzyja dużym deniwelacjom i wyraźnej rzeźbie górskiej.
Zapamiętaj
Im młodsze struktury geologiczne, tym częściej teren jest mniej wyrównany i bardziej górzysty; im starsze, tym zwykle silniej przekształcone przez procesy zewnętrzne.
Pasowy układ rzeźby Polski
Jedną z najważniejszych cech powierzchni Polski jest pasowy układ rzeźby. Oznacza to, że krainy geograficzne układają się głównie równoleżnikowo, czyli w pasach biegnących z zachodu na wschód.
Od północy ku południu wyróżnia się kolejno:
- pobrzeża,
- pojezierza,
- Niziny Środkowopolskie,
- Wyżyny Polskie,
- Kotliny Podkarpackie,
- góry.
Taki układ wynika z historii geologicznej kraju oraz z późniejszego modelowania powierzchni przez czynniki zewnętrzne. W szkole średniej trzeba umieć nie tylko wymienić te pasy, ale też rozumieć, że różnią się one wysokością, budową podłoża i typem rzeźby.
Góry Polski a wiek struktur geologicznych
Najlepiej związek budowy geologicznej z rzeźbą widać w górach. Karpaty należą do obszaru fałdowań alpejskich i są górami młodymi. Cechują się znacznymi wysokościami względnymi, stromymi stokami i silnym urozmaiceniem terenu.
Sudety są starsze i mają inną genezę niż Karpaty. To góry zrębowe, które przez długi czas były niszczone i obniżane przez denudację. Dlatego ich grzbiety są zwykle bardziej wyrównane, a wysokości mniejsze niż w młodych górach fałdowych.
Ta różnica pokazuje, że o krajobrazie nie decyduje tylko samo położenie na południu kraju, ale przede wszystkim wiek struktur, typ budowy oraz długość działania procesów niszczących.
Przykład
Karpaty są bardziej strome i „młode” w rzeźbie, a Sudety bardziej wyrównane, bo dłużej podlegały niszczeniu.
Niziny, wyżyny i kotliny – wpływ podłoża skalnego
Poza górami budowa geologiczna wpływa także na rozmieszczenie nizin, wyżyn i kotlin. Niziny Środkowopolskie rozwinęły się na rozległych obszarach o słabiej zróżnicowanej budowie i na terenach długo wyrównywanych przez procesy zewnętrzne. Dlatego dominują tam małe deniwelacje i rozległe, płaskie powierzchnie.
Wyżyny Polskie są związane z występowaniem skał bardziej odpornych i większym zróżnicowaniem podłoża. Dzięki temu rzeźba jest tam wyraźniejsza niż na nizinach. Pojawiają się wzniesienia, progi i urozmaicone formy terenu.
Kotliny Podkarpackie to obniżenia położone między wyżynami a Karpatami. Ich istnienie wiąże się z budową geologiczną i gromadzeniem osadów w obniżonych częściach terenu. To dobry przykład, że struktura podłoża może sprzyjać nie tylko powstawaniu wyniesień, ale też rozległych obniżeń.
Rola skał i procesów zewnętrznych
Duże znaczenie ma odporność skał na niszczenie. Skały twardsze i bardziej odporne częściej tworzą wzniesienia, ponieważ wolniej ulegają rozkruszaniu i erozji. Skały mniej odporne szybciej są obniżane, przez co częściej wiążą się z łagodniejszą rzeźbą.
Na północy Polski bardzo ważna była działalność lądolodu. Pozostawił on osady polodowcowe, które współdecydują o wyglądzie powierzchni tej części kraju. Oznacza to, że nawet jeśli budowa geologiczna stanowi podstawę, to ostateczny obraz terenu jest wynikiem nałożenia się wielu procesów.
W odpowiedziach szkolnych warto podkreślać zależność: podłoże geologiczne tworzy warunki wyjściowe, a procesy zewnętrzne modelują szczegóły rzeźby. Dzięki temu można poprawnie wyjaśnić, dlaczego Polska ma zarówno rozległe niziny, jak i wyraźne pasma górskie.
Ważne
Częstym błędem jest utożsamianie budowy geologicznej tylko z górami; tymczasem wpływa ona także na powstanie wyżyn, kotlin i nizin.
Quizy w tym zestawie
18 pytań w 2 etapach — odblokujesz je po dodaniu zestawu