Uprawy i chów zwierząt na świecie

Rolnictwo obejmuje uprawę roślin i chów zwierząt. Jego głównym zadaniem jest dostarczanie żywności, ale także surowców dla przemysłu oraz pasz. Rozmieszczenie produkcji rolnej na świecie jest bardzo zróżnicowane, ponieważ zależy zarówno od warunków środowiska, jak i od poziomu rozwoju gospodarczego państw.

Do najważniejszych czynników przyrodniczych należą klimat, gleby, dostęp do wody, ukształtowanie powierzchni oraz długość okresu wegetacyjnego. Wysokie temperatury i duża ilość opadów sprzyjają uprawom roślin ciepłolubnych, natomiast klimat chłodniejszy ogranicza wybór upraw. Duże znaczenie ma też żyzność gleb oraz możliwość mechanizacji na terenach równinnych.

Czynniki pozaprzyrodnicze to między innymi poziom mechanizacji, nawożenie, melioracje, wielkość gospodarstw, kapitał, polityka rolna państwa i dostęp do rynku zbytu. W krajach wysoko rozwiniętych częściej występuje rolnictwo nowoczesne i wydajne, natomiast w krajach słabiej rozwiniętych większe znaczenie może mieć rolnictwo tradycyjne.

Największe znaczenie dla wyżywienia ludności świata mają zboża. Do trzech najważniejszych należą pszenica, ryż i kukurydza. Pszenica dominuje głównie w strefie umiarkowanej, zwłaszcza w Europie, Ameryce Północnej i części Azji. Ryż jest podstawą wyżywienia w wielu krajach Azji i wymaga wysokich temperatur oraz dużej ilości wody. Kukurydza ma wszechstronne zastosowanie: jest wykorzystywana jako żywność, pasza i surowiec przemysłowy.

Duże znaczenie mają również rośliny okopowe, zwłaszcza ziemniaki, uprawiane głównie w klimacie umiarkowanym. Ważną grupę stanowią rośliny cukrodajne. Burak cukrowy jest typowy dla strefy umiarkowanej, natomiast trzcina cukrowa dla strefy międzyzwrotnikowej.

Osobną grupą są rośliny plantacyjne i używkowe, takie jak kawa, herbata i kakao. Ich uprawa koncentruje się w krajach ciepłych i wilgotnych, często w dawnych krajach kolonialnych, gdzie rozwinęły się wielkoobszarowe plantacje nastawione na eksport. Ważne są także rośliny włókniste, zwłaszcza bawełna, stanowiąca surowiec dla przemysłu tekstylnego.

Rozmieszczenie upraw na świecie jest silnie związane ze strefowością klimatyczną. W obszarach umiarkowanych dominują zboża takie jak pszenica, a także ziemniaki i buraki cukrowe. W strefie międzyzwrotnikowej uprawia się rośliny wymagające wysokich temperatur i często dużej wilgotności, na przykład ryż, trzcinę cukrową, kawę, kakao czy bawełnę.

Znaczenie ma również ilość opadów. Tam, gdzie jest ich dużo, możliwe są uprawy bardziej wymagające pod względem wodnym. Na terenach suchszych większą rolę odgrywają rośliny odporniejsze lub produkcja oparta na nawadnianiu. Równie ważny jest teren: równiny sprzyjają mechanizacji i dużym gospodarstwom, a obszary górskie częściej ograniczają uprawę roślin i sprzyjają wypasowi zwierząt.

W praktyce rozmieszczenie upraw jest wynikiem współdziałania kilku czynników jednocześnie. Ten sam typ klimatu może dawać różne efekty produkcyjne, jeśli zmieniają się gleby, poziom techniki lub wielkość gospodarstw.

W produkcji zwierzęcej największe znaczenie mają bydło, trzoda chlewna i owce. Chów bydła jest związany z produkcją mleka, mięsa i skór. Rozwija się tam, gdzie występują dobre pastwiska lub odpowiednia baza paszowa. W wielu regionach świata bydło utrzymuje się zarówno w systemie pastwiskowym, jak i bardziej intensywnym.

Chów trzody chlewnej ma znaczenie przede wszystkim w regionach o rozwiniętej produkcji pasz i wysokim poziomie intensyfikacji rolnictwa. Jest nastawiony głównie na produkcję mięsa. Dużą rolę odgrywają tu czynniki pozaprzyrodnicze, takie jak organizacja produkcji, zaplecze przetwórcze i rynek zbytu.

Chów owiec rozwija się szczególnie na obszarach suchych, górskich oraz tam, gdzie gleby są słabsze i mniej przydatne dla intensywnej uprawy roślin. Owce dostarczają mięsa, wełny i skór. W wielu regionach są lepiej przystosowane do trudnych warunków niż inne zwierzęta gospodarskie.

Rolnictwo intensywne cechuje się wysokimi nakładami pracy, kapitału, nawozów, środków ochrony roślin i mechanizacji na jednostkę powierzchni. Dzięki temu uzyskuje się zwykle wysokie plony i dużą wydajność chowu. Taki typ rolnictwa występuje często na obszarach o dużej gęstości zaludnienia lub w krajach wysoko rozwiniętych.

Rolnictwo ekstensywne opiera się na mniejszych nakładach na jednostkę powierzchni i zwykle daje niższe plony. Często występuje na rozległych terenach o małej gęstości zaludnienia, gdzie ważniejsza jest wielkość areału niż bardzo wysoka wydajność z jednego hektara.

W przypadku chowu zwierząt różnica między tymi typami rolnictwa także jest wyraźna. Chów intensywny wymaga dobrej bazy paszowej i zaplecza technicznego, natomiast ekstensywny częściej wykorzystuje naturalne pastwiska.

W zadaniach szkolnych często trzeba wskazać związki między środowiskiem a typem produkcji rolnej. Jeśli w opisie pojawiają się wysokie temperatury i dużo wody, należy brać pod uwagę uprawy takie jak ryż czy trzcina cukrowa. Jeśli mowa o klimacie umiarkowanym, żyznych glebach i dużej mechanizacji, częstą odpowiedzią będzie pszenica lub burak cukrowy.

Przy analizie chowu zwierząt warto zwracać uwagę na obecność pastwisk, zasobów pasz i warunków terenowych. Obszary górskie i suche często sprzyjają owcom, a regiony dobrze rozwinięte rolniczo z dużą produkcją pasz — trzodzie chlewnej i bydłu.

Trzeba też pamiętać, że rozmieszczenie upraw i chowu nie jest przypadkowe. Wynika z połączenia cech środowiska oraz działalności człowieka. Taka odpowiedź jest zwykle pełniejsza i bardziej poprawna niż wskazanie tylko jednego czynnika.