Urodzenia, zgony i przyrost naturalny na świecie

W analizie ludności bardzo ważne są urodzenia, zgony i przyrost naturalny. To podstawowe procesy, które pokazują, jak zmienia się liczba mieszkańców danego kraju lub regionu. Urodzenia i zgony bada się zarówno jako liczbę bezwzględną, jak i za pomocą wskaźników odnoszonych do 1000 mieszkańców.

Współczynnik urodzeń oznacza liczbę urodzeń żywych w ciągu roku na 1000 mieszkańców. Współczynnik zgonów to liczba zgonów w ciągu roku na 1000 mieszkańców. Przyrost naturalny jest różnicą między liczbą urodzeń a liczbą zgonów. Gdy urodzeń jest więcej niż zgonów, przyrost naturalny jest dodatni. Gdy zgonów jest więcej, przyrost naturalny jest ujemny.

Do porównań między państwami częściej używa się współczynnika przyrostu naturalnego niż samej liczby osób, ponieważ kraje różnią się wielkością populacji.

Poziom urodzeń zależy od wielu czynników społecznych, kulturowych i ekonomicznych. Duże znaczenie mają model rodziny, poziom wykształcenia, sytuacja materialna, pozycja kobiet w społeczeństwie oraz dostęp do opieki zdrowotnej. W krajach słabiej rozwiniętych częściej utrzymuje się wyższa liczba urodzeń, co bywa związane z tradycyjnym stylem życia i większą rolą rodziny wielodzietnej.

W krajach wysoko rozwiniętych współczynnik urodzeń jest zwykle niższy. Wpływają na to: późniejsze zakładanie rodzin, większa aktywność zawodowa kobiet, urbanizacja, wysokie koszty utrzymania i wychowania dzieci oraz zmiany stylu życia. Istotne jest też zjawisko niskiej dzietności, czyli małej liczby dzieci przypadających przeciętnie na kobietę.

Nie można jednak wyjaśniać poziomu urodzeń jednym czynnikiem. Na przykład wysoki poziom rozwoju gospodarczego często obniża liczbę urodzeń, ale polityka rodzinna państwa może częściowo łagodzić ten trend.

Na poziom zgonów wpływają przede wszystkim warunki życia i stan zdrowia społeczeństwa. Znaczenie mają: jakość opieki zdrowotnej, wyżywienie, warunki mieszkaniowe, higiena, dostęp do czystej wody, poziom rozwoju gospodarczego oraz występowanie wojen i klęsk żywiołowych.

W miarę rozwoju medycyny i poprawy warunków sanitarnych współczynnik zgonów zwykle maleje. Dlatego w wielu krajach słabiej rozwiniętych najpierw spadła umieralność, a dopiero później zaczęła obniżać się liczba urodzeń. To jeden z powodów szybkiego wzrostu liczby ludności.

Trzeba pamiętać, że sam współczynnik zgonów nie zawsze dokładnie pokazuje poziom rozwoju państwa. Duży wpływ ma także struktura wieku. W społeczeństwie starym liczba zgonów może być stosunkowo wysoka nawet przy dobrej opiece medycznej.

Na świecie występuje duże zróżnicowanie wartości przyrostu naturalnego. W wielu krajach Afryki oraz części Azji nadal obserwuje się wysoki lub bardzo wysoki przyrost naturalny. Wynika to z utrzymywania się relatywnie wysokiej liczby urodzeń przy jednoczesnym spadku liczby zgonów.

W licznych krajach Europy oraz w części państw wysoko rozwiniętych przyrost naturalny jest niski, bliski zeru albo ujemny. To skutek małej liczby urodzeń, niskiej dzietności i starzenia się społeczeństw. W takich warunkach liczba ludności może maleć, jeśli nie jest równoważona przez napływ migrantów.

Zróżnicowanie demograficzne świata jest silnie związane z poziomem rozwoju społeczno-gospodarczego. Kraje znajdujące się na różnych etapach przemian ludnościowych mają odmienne relacje między liczbą urodzeń a liczbą zgonów.

W geografii szkolnej przyjmuje się, że państwa przechodzą przez kolejne etapy rozwoju demograficznego. Na początku zarówno liczba urodzeń, jak i liczba zgonów są wysokie, więc przyrost naturalny pozostaje niewielki. W następnym etapie zaczyna spadać liczba zgonów, natomiast urodzenia utrzymują się jeszcze na wysokim poziomie. Prowadzi to do szybkiego wzrostu liczby ludności.

Taki stan bywa określany jako eksplozja demograficzna. Jest ona charakterystyczna dla części krajów słabiej rozwiniętych. W kolejnych etapach zaczyna spadać również liczba urodzeń, a przyrost naturalny maleje.

W krajach najwyżej rozwiniętych często obserwuje się bardzo niski poziom urodzeń, niski lub umiarkowany poziom zgonów oraz starzenie się ludności. Może wtedy pojawić się regres demograficzny, czyli spadek liczby ludności wynikający z przewagi zgonów nad urodzeniami.

Wysoki przyrost naturalny może oznaczać szybki wzrost liczby ludności, a więc większe zapotrzebowanie na żywność, mieszkania, szkoły, miejsca pracy i opiekę zdrowotną. Jeśli rozwój gospodarki nie nadąża za wzrostem liczby mieszkańców, mogą nasilać się problemy społeczne i ekonomiczne.

Niski lub ujemny przyrost naturalny prowadzi z kolei do zmian w strukturze wieku. Wzrasta udział osób starszych, maleje liczba dzieci i młodzieży, a w dłuższej perspektywie może zmniejszać się liczba osób w wieku produkcyjnym. To ważne dla rynku pracy, systemu emerytalnego i wydatków państwa na ochronę zdrowia.

Ocena sytuacji demograficznej nie powinna opierać się na jednym wskaźniku. Trzeba analizować razem urodzenia, zgony, przyrost naturalny oraz ogólne warunki życia i poziom rozwoju kraju. Dopiero wtedy można poprawnie wyjaśnić różnice między regionami świata.