Sektory gospodarki i rozwój cywilizacyjny
Geografia
Zestaw wyjaśnia podział gospodarki na sektory oraz pokazuje, jak zmienia się ich znaczenie wraz z rozwojem państw. Uczeń utrwali cechy rolnictwa, przemysłu i usług, pozna proces przechodzenia od dominacji sektora I do III oraz nauczy się interpretować typowe zależności maturalne.
1.Sektor I gospodarki
Obejmuje działalność polegającą na pozyskiwaniu zasobów bezpośrednio z przyrody. Należą do niego głównie rolnictwo, leśnictwo, rybactwo oraz górnictwo surowców. Jego duży udział jest typowy dla słabiej rozwiniętych gospodarek.
2.Sektor II gospodarki
Obejmuje przetwarzanie surowców i wytwarzanie dóbr materialnych. Zaliczamy tu przede wszystkim przemysł i budownictwo. Jego znaczenie zwykle rośnie na etapie industrializacji państwa.
3.Sektor III gospodarki
To sektor usług, czyli działalności zaspokajające potrzeby ludności i gospodarki bez wytwarzania dóbr materialnych. Należą tu np. handel, transport, edukacja, ochrona zdrowia, turystyka i finanse. Dominuje w krajach wysoko rozwiniętych.
4.Rozwój cywilizacyjny
Ogólny poziom rozwoju społeczeństwa i gospodarki, widoczny m.in. w poziomie życia, technologii, edukacji, infrastrukturze i strukturze zatrudnienia. W geografii często analizuje się go przez zmiany udziału sektorów gospodarki.
5.Struktura zatrudnienia
Procentowy udział pracujących w poszczególnych sektorach gospodarki. Jest ważnym wskaźnikiem poziomu rozwoju kraju, bo pokazuje, gdzie koncentruje się aktywność zawodowa ludności.
6.Struktura PKB
Udział poszczególnych sektorów w tworzeniu produktu krajowego brutto. Może różnić się od struktury zatrudnienia, bo sektor zatrudniający mało osób może wytwarzać dużą część PKB, np. nowoczesne usługi.
7.Industrializacja
Proces wzrostu znaczenia przemysłu w gospodarce. Wiąże się z rozwojem produkcji, urbanizacji, budowy zakładów i zwiększaniem zatrudnienia w sektorze II kosztem sektora I.
8.Dezindustrializacja
Spadek znaczenia tradycyjnego przemysłu w gospodarce i zatrudnieniu. Jest typowy dla wielu krajów wysoko rozwiniętych, gdzie rośnie rola usług, a część produkcji przenosi się do innych państw.
9.Reindustrializacja
Ponowny rozwój przemysłu, zwykle nowoczesnego, opartego na wiedzy, automatyzacji i wysokich technologiach. Nie oznacza powrotu do ciężkiego przemysłu w dawnej postaci.
10.Społeczeństwo postindustrialne
Społeczeństwo, w którym największe znaczenie mają usługi, wiedza, informacje i nowoczesne technologie. W takim modelu maleje udział zatrudnionych w rolnictwie i przemyśle tradycyjnym.
11.Produktywność pracy
Wydajność pracy, czyli ilość efektów uzyskanych dzięki pracy ludzi. W krajach wysoko rozwiniętych wysoka produktywność w rolnictwie sprawia, że niewielu pracujących może wyżywić całe społeczeństwo.
12.Usługi rynkowe
Usługi świadczone odpłatnie na rynku, np. handel, bankowość, transport, turystyka czy ubezpieczenia. Ich udział zwykle rośnie wraz ze wzrostem dochodów ludności i rozwojem gospodarki.
13.Usługi nierynkowe
Usługi finansowane głównie przez państwo lub samorząd, np. edukacja, administracja publiczna, policja czy część ochrony zdrowia. Są ważne dla jakości życia i funkcjonowania państwa.
14.Gospodarka oparta na wiedzy
Model gospodarki, w którym kluczowe znaczenie mają wiedza, innowacje, badania, technologie informacyjne i wysoko wykwalifikowani pracownicy. Najczęściej rozwija się w krajach wysoko rozwiniętych.
Notatka
Podział gospodarki na sektory
Gospodarkę dzieli się na trzy podstawowe sektory. Sektor I obejmuje działalność związaną z bezpośrednim korzystaniem z zasobów przyrody, czyli głównie rolnictwo, leśnictwo, rybactwo i częściowo wydobycie surowców. Sektor II to przede wszystkim przemysł i budownictwo, a więc przetwarzanie surowców i wytwarzanie dóbr materialnych. Sektor III obejmuje usługi, takie jak handel, transport, edukacja, ochrona zdrowia, turystyka, finanse czy administracja.
Taki podział pomaga opisywać gospodarkę państwa i porównywać kraje na różnych etapach rozwoju. W geografii analizuje się zarówno udział sektorów w zatrudnieniu, jak i ich udział w tworzeniu produktu krajowego brutto. Nie zawsze oba te obrazy są identyczne, ponieważ jeden sektor może zatrudniać dużo ludzi, ale wytwarzać stosunkowo niewielką wartość, albo odwrotnie.
Rozwój cywilizacyjny a zmiana roli sektorów
Wraz z rozwojem cywilizacyjnym zmienia się znaczenie poszczególnych sektorów. W krajach słabiej rozwiniętych duża część ludności pracuje w sektorze I, zwłaszcza w rolnictwie. Wynika to z niższej mechanizacji, mniejszej wydajności pracy i większego znaczenia produkcji podstawowych dóbr.
W kolejnym etapie rośnie znaczenie sektora II. To okres industrializacji, czyli rozwoju przemysłu, zakładów produkcyjnych i budownictwa. Państwo rozwija infrastrukturę, miasta się rozrastają, a ludność migruje ze wsi do miast.
W krajach wysoko rozwiniętych największą rolę odgrywa zwykle sektor III. Rośnie zapotrzebowanie na usługi, ponieważ społeczeństwo jest bogatsze, lepiej wykształcone i korzysta z bardziej złożonej gospodarki.
Zapamiętaj
Typowa sekwencja przemian to: dominacja sektora I, następnie wzrost sektora II, a w najwyżej rozwiniętych gospodarkach przewaga sektora III.
Dlaczego maleje udział rolnictwa, a rośnie znaczenie usług
Spadek znaczenia sektora I nie oznacza, że rolnictwo przestaje być potrzebne. Przeciwnie, pozostaje ono niezbędne, ale dzięki wzrostowi produktywności pracy coraz mniej osób może wytwarzać wystarczającą ilość żywności. Dzieje się tak dzięki mechanizacji, lepszym odmianom roślin, nawożeniu, wiedzy rolniczej i nowoczesnym technologiom.
W tym samym czasie wzrasta rola usług. Rozwój handlu, transportu, bankowości, edukacji, ochrony zdrowia i turystyki wynika ze wzrostu dochodów ludności, urbanizacji i coraz bardziej skomplikowanych powiązań gospodarczych. Współczesna gospodarka potrzebuje też wielu usług specjalistycznych, takich jak informatyka, doradztwo czy logistyka.
Ważne
Częsty błąd polega na utożsamianiu dużego udziału zatrudnionych w rolnictwie z wysoką produkcją rolną. W rzeczywistości kraj nowoczesny może produkować bardzo dużo żywności przy niewielkim zatrudnieniu w sektorze I.
Struktura zatrudnienia i struktura PKB
W ocenie poziomu rozwoju ważne są dwa ujęcia. Struktura zatrudnienia pokazuje, ilu ludzi pracuje w każdym sektorze. Struktura PKB informuje, jaki udział mają sektory w tworzeniu wartości gospodarki. Te wskaźniki pomagają określić etap rozwoju państwa.
W krajach słabiej rozwiniętych wysoki bywa udział pracujących w rolnictwie, ale udział tego sektora w PKB może być znacznie mniejszy. Oznacza to niższą wydajność pracy. W krajach wysoko rozwiniętych niewielu ludzi pracuje w rolnictwie, lecz sektor ten jest nowoczesny i wydajny. Z kolei usługi mogą tworzyć znaczną część PKB nawet wtedy, gdy nie zatrudniają absolutnej większości wszystkich pracujących.
Przykład
Jeśli państwo ma mało pracujących w rolnictwie, umiarkowany udział przemysłu i bardzo duży udział usług w PKB, to zwykle świadczy to o wysokim poziomie rozwoju gospodarczego.
Od industrializacji do społeczeństwa postindustrialnego
Rozwój gospodarki nie kończy się na etapie dominacji przemysłu. W wielu krajach wysoko rozwiniętych nastąpiła dezindustrializacja, czyli spadek znaczenia tradycyjnego przemysłu, zwłaszcza ciężkiego. Część produkcji została przeniesiona do innych państw, a większą rolę zaczęły odgrywać usługi zaawansowane, finanse, badania i rozwój oraz technologie informacyjne.
Nie oznacza to jednak całkowitego zaniku przemysłu. Coraz częściej mówi się o reindustrializacji, czyli rozwoju nowoczesnych gałęzi przemysłu opartych na automatyzacji, innowacjach i wysokich kwalifikacjach pracowników. Taki przemysł wytwarza dużo wartości, ale zwykle nie wymaga już tak wielkiego zatrudnienia jak dawniej.
W efekcie kształtuje się społeczeństwo postindustrialne, w którym duże znaczenie mają wiedza, informacja, innowacje i wysoko wyspecjalizowane usługi.
Jak analizować zadania maturalne
W zadaniach geograficznych często trzeba porównać państwa na podstawie danych o zatrudnieniu lub udziale sektorów w PKB. Jeśli przeważa sektor I, państwo jest zwykle słabiej rozwinięte. Duży udział sektora II wskazuje często na etap intensywnej industrializacji lub ważną rolę produkcji przemysłowej. Przewaga sektora III jest najczęściej cechą krajów wysoko rozwiniętych.
Trzeba jednak pamiętać, że pojedynczy wskaźnik nie daje pełnego obrazu. Znaczenie ma także poziom technologii, wydajność pracy, wykształcenie ludności i ogólna struktura gospodarki. Dlatego najlepiej łączyć analizę sektorów z innymi wskaźnikami rozwoju, na przykład poziomem PKB na mieszkańca lub HDI.
W odpowiedziach warto używać pojęć takich jak industrializacja, dezindustrializacja, gospodarka oparta na wiedzy, struktura zatrudnienia i struktura PKB, bo precyzyjnie opisują one zależności między gospodarką a poziomem rozwoju.
Quizy w tym zestawie
24 pytań w 3 etapach — odblokujesz je po dodaniu zestawu