Piętrowość i strefowość środowiska

Piętrowość roślinności i strefowość klimat–gleby–roślinność to dwa ważne układy zróżnicowania środowiska przyrodniczego. Oba pokazują, że roślinność nie występuje przypadkowo, lecz zależy od warunków klimatycznych i glebowych.

Piętrowość dotyczy przede wszystkim obszarów górskich. Wraz ze wzrostem wysokości nad poziomem morza zmieniają się temperatura, długość okresu wegetacyjnego, ilość opadów, siła wiatru i warunki glebowe. W efekcie kolejne typy roślinności układają się pionowo, tworząc piętra.

Strefowość występuje w skali całej Ziemi. Jest to układ pasów środowiska przyrodniczego, rozciągających się głównie równoleżnikowo. Wynika przede wszystkim z różnej ilości energii słonecznej docierającej do powierzchni Ziemi w zależności od szerokości geograficznej.

Najważniejszym czynnikiem decydującym o rozmieszczeniu roślin jest klimat, zwłaszcza temperatura powietrza i opady atmosferyczne. To one wpływają na długość okresu wegetacyjnego, dostępność wody oraz tempo wzrostu roślin.

W przypadku gór duże znaczenie ma także wysokość nad poziomem morza. Im wyżej, tym niższa temperatura i trudniejsze warunki życia dla roślin. Ważna jest również ekspozycja stoku, czyli to, czy stok jest lepiej nasłoneczniony, bardziej wilgotny lub silniej narażony na wiatr.

Na roślinność wpływają też gleby. Ich właściwości zależą między innymi od klimatu, skały macierzystej, wody i działalności organizmów. Z kolei sama roślinność współtworzy glebę, dostarczając materii organicznej i wpływając na ilość próchnicy.

W geografii szkolnej podkreśla się więc zależność: klimat wpływa na gleby i roślinność, a roślinność częściowo oddziałuje na rozwój gleb.

W górach wraz ze wzrostem wysokości obserwuje się kolejne piętra roślinne. Ich dokładny układ zależy od położenia gór, wysokości bezwzględnej i lokalnych warunków klimatycznych, ale zasada jest podobna: niżej rosną lasy, wyżej roślinność coraz niższa i bardziej odporna na chłód.

W niższych partiach mogą występować lasy liściaste lub mieszane, wyżej często pojawiają się lasy iglaste. Następnie dochodzi się do granicy lasu, czyli wysokości, powyżej której drzewa nie tworzą już zwartego lasu. Ponad nią występują zarośla, hale, murawy wysokogórskie, a w najwyższych częściach roślinność jest bardzo uboga albo zanika całkowicie.

Wraz z wysokością skraca się okres wegetacyjny, spada temperatura i pogarszają się warunki glebowe. Dlatego rośliny stają się niższe, bardziej odporne i mają krótszy cykl rozwojowy.

Na Ziemi można wyróżnić pasowy układ środowisk przyrodniczych. W pobliżu równika, gdzie przez cały rok jest gorąco i wilgotno, rozwijają się lasy równikowe. Cechują się one wielopiętrową budową, wieczną zielonością i bardzo dużą bioróżnorodnością.

W strefie podrównikowej, gdzie występują pora deszczowa i pora sucha, dominują sawanny. Dalej, w strefie zwrotnikowej, przy bardzo małych opadach rozwijają się pustynie i półpustynie ze skąpą roślinnością odporną na suszę.

W strefach umiarkowanych spotyka się między innymi stepy, lasy liściaste, mieszane oraz iglaste. W strefie umiarkowanej chłodnej na półkuli północnej rozciąga się tajga, czyli rozległe lasy iglaste. Jeszcze dalej ku biegunom występuje tundra, gdzie z powodu niskich temperatur i krótkiego lata nie rosną drzewa.

Każdej z tych stref odpowiadają określone warunki klimatyczne i typy gleb. To właśnie tworzy układ określany jako strefowość klimat–gleby–roślinność.

Klimat, gleby i roślinność są ze sobą ściśle powiązane. Wysoka temperatura i duża wilgotność sprzyjają bujnej roślinności, natomiast niedobór opadów prowadzi do ograniczenia pokrywy roślinnej. W chłodnym klimacie rośliny mają krótszy czas wzrostu i mniejszą różnorodność.

Warunki klimatyczne wpływają na przebieg procesów glebotwórczych. Tam, gdzie roślinność jest obfita, do gleby trafia więcej szczątków organicznych. Tam, gdzie jest sucho lub bardzo zimno, gleby są zwykle słabiej wykształcone. Dlatego nie można analizować gleb w oderwaniu od klimatu i świata roślinnego.

Roślinność nie tylko zależy od gleby, ale też ją współtworzy. Korzenie spulchniają podłoże, a obumarłe części roślin stają się źródłem materii organicznej. Dzięki temu powstaje próchnica, która poprawia żyzność gleby.

Na sprawdzianie często trzeba porównać piętrowość i strefowość, wskazać ich przyczyny oraz wyjaśnić, jak zmienia się roślinność wraz z wysokością lub szerokością geograficzną. Warto pamiętać, że oba zjawiska wynikają przede wszystkim ze zmian warunków klimatycznych.

Typowe zadanie polega na uzupełnieniu zależności: im wyższa wysokość nad poziomem morza, tym niższa temperatura, krótszy okres wegetacyjny i uboższa roślinność. W skali świata podobnie działa zmiana szerokości geograficznej: od gorących i wilgotnych obszarów równikowych ku chłodnym strefom okołobiegunowym.

Trzeba też umieć podać przykłady formacji roślinnych charakterystycznych dla danych warunków, takich jak las równikowy, sawanna, tajga czy tundra. Ważne jest nie tylko rozpoznanie nazwy, ale również powiązanie jej z klimatem i warunkami glebowymi.

Najlepszy sposób nauki to łączenie trzech elementów: jaki jest klimat, jaka rozwija się gleba i jaka występuje roślinność. Wtedy łatwiej zrozumieć całość, a nie tylko zapamiętywać pojedyncze nazwy.