Procesy glebotwórcze w liceum

Gleba to powierzchniowa warstwa skorupy ziemskiej, która powstaje na styku litosfery, atmosfery, hydrosfery i biosfery. Nie jest tylko rozdrobnioną skałą, ale układem złożonym z części mineralnej, organicznej, wody i powietrza. Jej podstawową cechą jest zdolność do zaspokajania potrzeb roślin.

Powstawanie gleby to długotrwały proces glebotwórczy. Zaczyna się od rozluźniania i rozdrabniania skały podłoża, czyli skały macierzystej, a następnie obejmuje gromadzenie szczątków organicznych, ich rozkład oraz przemiany chemiczne i biologiczne. W efekcie tworzy się środowisko umożliwiające rozwój roślin.

Na przebieg procesów glebotwórczych wpływa kilka współdziałających elementów. Najważniejszy jest klimat, ponieważ decyduje o temperaturze i ilości opadów, a więc o tempie wietrzenia, rozkładu szczątków organicznych i przemieszczania substancji w głąb gleby.

Duże znaczenie ma także skała macierzysta. Jej skład mineralny wpływa na żyzność, przepuszczalność, odczyn i barwę gleby. Inaczej rozwija się gleba na piaskach, a inaczej na glinach czy lessach.

Kolejny czynnik to organizmy żywe, zwłaszcza rośliny, mikroorganizmy i drobne zwierzęta glebowe. Dostarczają one materii organicznej, uczestniczą w jej rozkładzie i mieszają składniki gleby. Istotne są też stosunki wodne, rzeźba terenu oraz czas. Na stokach procesy mogą być osłabiane przez spływ wody i erozję, a w obniżeniach terenu częściej dochodzi do gromadzenia wilgoci i materiału organicznego.

Proces glebotwórczy można ująć jako ciąg powiązanych przemian. Najpierw zachodzi wietrzenie skały macierzystej, które dostarcza materiału mineralnego. Następnie na podłożu pojawiają się organizmy, a obumarłe szczątki roślin i zwierząt ulegają rozkładowi.

Ważnym etapem jest tworzenie próchnicy. Powstaje ona w wyniku humifikacji, czyli przemiany materii organicznej w ciemną substancję bogatą w związki pokarmowe. Próchnica zwiększa żyzność gleby, poprawia jej strukturę i zdolność zatrzymywania wody.

Równolegle zachodzą procesy przemieszczania składników mineralnych i organicznych. Woda opadowa może wypłukiwać pewne substancje z górnych części gleby i przenosić je niżej. Z czasem gleba ulega coraz większemu zróżnicowaniu i nabywa cech charakterystycznych dla danego środowiska.

W szkolnej geografii szczególnie ważne są trzy procesy. Bielicowanie zachodzi głównie w chłodnym i wilgotnym klimacie pod lasami iglastymi. Polega na silnym wymywaniu części związków mineralnych z wyższych partii gleby. Efektem są gleby bielicowe, zwykle mało żyzne.

Brunatnienie jest charakterystyczne dla obszarów lasów liściastych i mieszanych w klimacie umiarkowanym. W glebie dochodzi do przemian związków żelaza, które nadają jej brunatne zabarwienie. W wyniku tego procesu powstają gleby brunatne, na ogół żyźniejsze od bielicowych.

Lateryzacja występuje w gorącym i wilgotnym klimacie międzyzwrotnikowym. Intensywne wietrzenie chemiczne i silne wymywanie powodują, że w glebie pozostają głównie związki żelaza i glinu. Powstają wtedy gleby laterytowe, typowe dla strefy równikowej i podrównikowej.

Między klimatem, roślinnością i glebami istnieje ścisły związek. Klimat wpływa na rodzaj roślinności, a ta z kolei dostarcza różnej ilości i jakości materii organicznej. Inne warunki panują pod lasem iglastym, gdzie ściółka rozkłada się wolniej, a inne pod lasem liściastym lub na obszarach trawiastych.

Dlatego rozmieszczenie gleb na Ziemi wykazuje często układ strefowy. W podobnych warunkach klimatycznych powtarzają się zbliżone typy gleb. To właśnie dlatego analiza gleby pozwala wnioskować o środowisku przyrodniczym danego obszaru.

Na właściwości gleb wpływa także działalność człowieka. Niewłaściwa uprawa, nadmierne nawożenie, wylesianie czy erozja mogą pogarszać strukturę i żyzność gleby. Z drugiej strony racjonalne użytkowanie sprzyja ochronie tego cennego zasobu przyrodniczego.