Zanikanie pokrywy lodowej obszarów okołobiegunowych
Geografia
Zestaw wyjaśnia, czym jest pokrywa lodowa obszarów okołobiegunowych, dlaczego jej zasięg maleje i jakie są tego skutki przyrodnicze, społeczne oraz gospodarcze. Uporządkujesz różnice między lodem morskim a lądolodem i przećwiczysz typowe zależności wymagane w liceum.
1.pokrywa lodowa obszarów okołobiegunowych
Ogół lodu występującego w strefach polarnych, obejmujący przede wszystkim lód morski, lądolody, lodowce oraz pokrywę śnieżną. Jej zasięg i grubość zmieniają się sezonowo, ale w ostatnich dekadach obserwuje się długotrwały trend zanikania.
2.lód morski
Lód powstający przez zamarzanie wody morskiej na powierzchni oceanu. Unosi się na wodzie, dlatego jego topnienie nie powoduje istotnego bezpośredniego wzrostu poziomu mórz i oceanów, ale zmniejsza albedo i wpływa na klimat oraz ekosystemy polarne.
3.lądolód
Rozległa masa lodu spoczywająca na lądzie, powstała z nagromadzonego i przekształconego śniegu. Topnienie lądolodu powoduje dopływ wody do oceanów, a więc przyczynia się do wzrostu ich poziomu. Przykładem są lądolody Grenlandii i Antarktydy.
4.albedo
Zdolność powierzchni do odbijania promieniowania słonecznego. Jasny śnieg i lód mają wysokie albedo, więc odbijają dużo energii. Gdy powierzchnia lodowa zanika, odsłania się ciemniejsza woda lub ląd, które pochłaniają więcej ciepła, co nasila ocieplenie.
5.globalne ocieplenie
Długotrwały wzrost średniej temperatury na Ziemi, związany głównie ze zwiększeniem stężenia gazów cieplarnianych w atmosferze wskutek działalności człowieka. W obszarach polarnych skutkuje szybszym topnieniem lodu i skracaniem okresu zalegania pokrywy lodowej.
6.sprzężenie dodatnie albedo
Mechanizm, w którym topnienie lodu odsłania ciemniejsze powierzchnie pochłaniające więcej energii słonecznej. To prowadzi do dalszego ogrzewania i jeszcze szybszego topnienia. Jest to jeden z ważnych powodów przyspieszania zmian w Arktyce.
7.wzrost poziomu mórz i oceanów
Podnoszenie się średniego poziomu wód oceanicznych, spowodowane głównie topnieniem lodu lądowego oraz rozszerzalnością cieplną ogrzewającej się wody. Zanikanie lądolodów stref polarnych zwiększa zagrożenie zalewaniem wybrzeży i delt rzecznych.
8.Arktyka
Obszar wokół bieguna północnego, obejmujący głównie Ocean Arktyczny pokryty lodem morskim oraz przyległe lądy. Zmiany zachodzą tu bardzo szybko, ponieważ topnienie lodu morskiego silnie wpływa na bilans cieplny i warunki życia organizmów.
9.Antarktyda
Kontynent wokół bieguna południowego pokryty rozległym lądolodem. W przeciwieństwie do Arktyki dominuje tu lód leżący na lądzie. Zmiany w zasięgu i stabilności antarktycznego lodu mają znaczenie dla poziomu mórz na całym świecie.
10.ekosystem polarny
Układ zależności między organizmami a środowiskiem w strefach okołobiegunowych. Jest silnie związany z obecnością lodu i sezonowością. Zanik pokrywy lodowej zaburza warunki żerowania, rozrodu i migracji wielu gatunków zwierząt.
11.prądy morskie
Stałe lub okresowe przemieszczanie się wielkich mas wody w oceanach. Zmiany ilości zimnej, słodkiej wody pochodzącej z topniejącego lodu mogą wpływać na zasolenie i gęstość wód, a przez to modyfikować układ cyrkulacji oceanicznej.
12.zmarzlina
Warstwa gruntu trwale zamarzniętego przez co najmniej dwa lata. Jej rozmarzanie w strefach polarnych jest związane z ociepleniem klimatu i powoduje szkody w infrastrukturze oraz uwalnianie gazów cieplarnianych z materii organicznej.
Notatka
Czym jest pokrywa lodowa obszarów okołobiegunowych
Pokrywa lodowa obszarów okołobiegunowych to ważny element hydrosfery i całego systemu klimatycznego Ziemi. Obejmuje przede wszystkim lód morski, lądolody, lodowce oraz sezonową pokrywę śnieżną. W szkolnej geografii szczególnie ważne jest rozróżnienie między lodem zalegającym na oceanie a lodem spoczywającym na lądzie.
Arktyka to głównie ocean otoczony lądami, gdzie duże znaczenie ma lód morski. Antarktyda jest natomiast kontynentem pokrytym grubym lądolodem. Ta różnica decyduje o skutkach topnienia lodu w obu obszarach.
Ważne
Topnienie lodu morskiego nie powoduje takiego bezpośredniego wzrostu poziomu mórz jak topnienie lądolodów i lodowców leżących na lądzie.
Pokrywa lodowa nie jest czymś stałym. Jej zasięg zmienia się w ciągu roku, ale obecnie obserwuje się długotrwały trend zmniejszania powierzchni i grubości lodu, zwłaszcza w Arktyce.
Przyczyny zanikania pokrywy lodowej
Najważniejszą przyczyną jest globalne ocieplenie, czyli wzrost średniej temperatury na Ziemi. Wiąże się ono głównie ze zwiększeniem stężenia gazów cieplarnianych w atmosferze w wyniku działalności człowieka, zwłaszcza spalania paliw kopalnych i wylesiania.
Wzrost temperatury powietrza i wody prowadzi do szybszego topnienia lodu oraz skrócenia okresu jego zalegania. Szczególnie istotne jest zjawisko związane z albedo. Śnieg i lód mają bardzo jasną powierzchnię, dlatego odbijają dużą część promieniowania słonecznego. Gdy lodu ubywa, odsłania się ciemniejsza woda lub grunt, które pochłaniają więcej energii.
To uruchamia sprzężenie dodatnie: mniej lodu oznacza większe nagrzewanie, a większe nagrzewanie powoduje dalsze topnienie. Właśnie dlatego zmiany w strefach polarnych mogą postępować szybciej niż w wielu innych regionach świata.
Zapamiętaj
Zanik pokrywy lodowej jest jednocześnie skutkiem ocieplenia klimatu i czynnikiem, który to ocieplenie dodatkowo nasila.
Skutki dla oceanów i klimatu
Jednym z najważniejszych skutków jest wzrost poziomu mórz i oceanów, ale dotyczy to przede wszystkim topnienia lądolodów oraz lodowców lądowych. Ma to znaczenie dla nisko położonych wybrzeży, delt rzecznych, wysp i wielkich miast nadmorskich.
Zanik pokrywy lodowej wpływa także na właściwości wód oceanicznych. Dopływ dużych ilości wody z topniejącego lodu może zmieniać zasolenie i gęstość wód, a przez to oddziaływać na prądy morskie i wymianę ciepła między oceanem a atmosferą. To z kolei może modyfikować warunki klimatyczne w różnych częściach świata.
Zmniejszenie zasięgu lodu powoduje także obniżenie albedo Ziemi. Większa ilość energii słonecznej zostaje pochłonięta przez powierzchnię oceanu, co przyspiesza ogrzewanie się wód i powietrza. Skutki zmian polarnych nie ograniczają się więc tylko do samych biegunów, ale mają znaczenie globalne.
Przykład
Topnienie lądolodu Grenlandii zwiększa ilość wody w oceanach, a zanik lodu morskiego w Arktyce nasila nagrzewanie się powierzchni oceanu.
Skutki dla przyrody obszarów polarnych
Obszary okołobiegunowe tworzą specyficzne ekosystemy polarne, silnie zależne od obecności lodu i niskich temperatur. Zanik pokrywy lodowej oznacza utratę miejsc odpoczynku, rozrodu i żerowania wielu organizmów. Zmienia się także dostępność pokarmu oraz przebieg migracji.
Lód jest nie tylko elementem krajobrazu, ale częścią środowiska życia. Gdy go ubywa, zaburzeniu ulegają całe łańcuchy pokarmowe. Zmiany mogą dotyczyć zarówno dużych zwierząt, jak i organizmów stanowiących podstawę produkcji biologicznej w wodach polarnych.
W strefach okołobiegunowych ważnym problemem jest także rozmarzanie zmarzliny. Powoduje ono niestabilność gruntu, szkody w drogach, budynkach i rurociągach, a także uwalnianie do atmosfery gazów cieplarnianych z rozkładającej się materii organicznej. To dodatkowo wzmacnia niekorzystne zmiany klimatyczne.
Skutki dla człowieka i gospodarki
Zanikanie pokrywy lodowej ma konsekwencje społeczne i gospodarcze. Wzrost poziomu mórz zwiększa ryzyko zalewania wybrzeży, erozji brzegów i szkód w infrastrukturze nadmorskiej. Szczególnie zagrożone są obszary nisko położone oraz gęsto zaludnione strefy przybrzeżne.
Zmiany w środowisku polarnym wpływają też na działalność gospodarczą, między innymi rybołówstwo, transport morski i funkcjonowanie osiedli w strefie zimnej. W niektórych miejscach dłuższy okres bezlodowy może ułatwiać żeglugę, ale jednocześnie wzrasta ryzyko zakłócenia równowagi przyrodniczej i występowania konfliktów interesów między ochroną środowiska a eksploatacją zasobów.
W geografii szkolnej ważne jest dostrzeganie, że skutki nie są tylko lokalne. Zmiany zachodzące przy biegunach oddziałują na cały system przyrodniczy Ziemi i pośrednio na warunki życia ludzi także poza strefą polarną.
Co warto umieć na sprawdzianie
Na sprawdzianie lub maturze warto poprawnie wyjaśnić zależność między ociepleniem klimatu, spadkiem albedo i przyspieszonym topnieniem lodu. Trzeba też umieć odróżnić skutki topnienia lodu morskiego od skutków topnienia lądolodu.
Najczęstsze polecenia dotyczą:
- podania przyczyn zanikania pokrywy lodowej,
- wyjaśnienia wpływu topnienia na poziom mórz i oceanów,
- omówienia skutków dla klimatu i prądów morskich,
- wskazania konsekwencji dla organizmów żyjących w strefach polarnych,
- uzasadnienia, dlaczego zmiany w Arktyce i Antarktydzie mają znaczenie globalne.
Ważne
Częsty błąd to utożsamianie każdego topniejącego lodu ze wzrostem poziomu mórz. W odpowiedzi trzeba zaznaczyć, że decydujące znaczenie ma topnienie lodu znajdującego się na lądzie.
Quizy w tym zestawie
16 pytań w 2 etapach — odblokujesz je po dodaniu zestawu