Rozpoznawanie skał i ich zastosowanie

Skały to naturalne skupienia jednego lub wielu minerałów, które budują skorupę ziemską. W geografii szkolnej najważniejszy jest podział skał ze względu na ich pochodzenie. Wyróżnia się skały magmowe, skały osadowe i skały metamorficzne. Ten podział pomaga zrozumieć zarówno ich wygląd, jak i możliwości wykorzystania przez człowieka.

Skały magmowe powstają z krzepnącej magmy lub lawy. Zwykle są twarde i odporne. Skały osadowe tworzą się przez osadzanie materiału skalnego, szczątków organizmów lub wytrącanie substancji z roztworu. Często mają duże znaczenie jako surowce energetyczne i chemiczne. Skały metamorficzne powstają z przeobrażenia wcześniej istniejących skał pod wpływem wysokiej temperatury i ciśnienia.

W rozpoznawaniu skał zwraca się uwagę na barwę, ziarnistość, twardość, obecność warstw lub pasm oraz przeznaczenie gospodarcze. W szkole średniej nie chodzi o bardzo szczegółową analizę składu, ale o umiejętność połączenia wyglądu skały z jej typem i zastosowaniem.

Wśród skał magmowych szczególnie ważne są granit i bazalt. Granit jest skałą magmową głębinową. Ma zwykle jawnokrystaliczną budowę, więc często da się dostrzec jego składniki gołym okiem. Jest bardzo trwały, odporny na ścieranie i warunki atmosferyczne. Dzięki temu wykorzystuje się go jako kamień budowlany, materiał na schody, płyty, pomniki, krawężniki i kostkę.

Bazalt to skała magmowa wylewna. Jest zazwyczaj ciemna, drobnoziarnista i bardzo twarda. Ze względu na dużą odporność stosuje się go w drogownictwie, do produkcji kruszywa oraz niektórych elementów budowlanych. W praktyce gospodarczej ważne jest to, że skały magmowe są z reguły bardziej odporne niż wiele skał osadowych.

Do najczęściej omawianych skał osadowych należą piaskowiec, wapień, węgiel kamienny i sól kamienna. Piaskowiec powstaje głównie z ziaren piasku spojonych lepiszczem. Bywa używany w budownictwie i jako kamień elewacyjny, choć zwykle jest mniej odporny niż granit czy bazalt.

Wapień jest bardzo ważnym surowcem gospodarczym. Wykorzystuje się go w przemyśle cementowym, do produkcji wapna oraz jako materiał budowlany. Ma więc znaczenie zarówno w budownictwie, jak i w przemyśle.

Węgiel kamienny to skała osadowa pochodzenia organicznego. Jego główne znaczenie polega na wykorzystaniu jako surowca energetycznego. Sól kamienna jest skałą osadową chemiczną. Stosuje się ją w przemyśle chemicznym, spożywczym i do zimowego utrzymania dróg.

Skały metamorficzne powstają z przeobrażenia wcześniej istniejących skał. W szkole ponadpodstawowej najczęściej rozpoznaje się marmur i gnejs. Marmur powstaje z przeobrażenia wapienia. Jest ceniony za wygląd, możliwość polerowania i walory dekoracyjne. Wykorzystuje się go w budownictwie, architekturze wnętrz oraz jako kamień ozdobny.

Gnejs to skała metamorficzna, którą często można poznać po pasmowym ułożeniu składników. Jest twardy i wytrzymały, dlatego znajduje zastosowanie jako materiał budowlany oraz drogowy. W odróżnieniu od marmuru jego znaczenie dekoracyjne jest zwykle mniejsze, ale za to liczy się jego odporność.

W zadaniach maturalnych i sprawdzianowych najczęściej trzeba połączyć cechy skały z jej pochodzeniem i zastosowaniem. Gdy skała jest bardzo twarda i odporna, często będzie to granit albo bazalt. Gdy mowa o surowcu do produkcji cementu, chodzi o wapień. Jeśli w opisie pojawia się skała dekoracyjna po polerowaniu, zwykle jest to marmur. Z kolei paliwem kopalnym będzie węgiel kamienny, a surowcem do przemysłu chemicznego i posypywania dróg zimą — sól kamienna.

Warto też zwracać uwagę na budowę skały. Jawnokrystaliczna budowa może wskazywać na granit, ciemna i drobnoziarnista na bazalt, ziarnista z piasku na piaskowiec, a pasmowa na gnejs. W geografii szkolnej ważniejsze od dokładnego składu chemicznego jest praktyczne rozpoznanie podstawowych przykładów.

Gospodarcze znaczenie skał wynika z ich właściwości. Twardość, odporność na ścieranie, trwałość, możliwość obróbki oraz wygląd decydują o tym, czy skała znajdzie zastosowanie w budownictwie, drogownictwie, energetyce czy przemyśle chemicznym.

• Granit: budownictwo, płyty, schody, pomniki, kostka, krawężniki.
• Bazalt: kruszywo, drogi, materiał budowlany.
• Wapień: produkcja cementu i wapna, budownictwo.
• Piaskowiec: kamień budowlany i elewacyjny.
• Marmur: okładziny, elementy dekoracyjne, wnętrza.
• Gnejs: budownictwo i drogownictwo.
• Węgiel kamienny: energetyka i przemysł.
• Sól kamienna: przemysł chemiczny, spożywczy, utrzymanie dróg zimą.

Znajomość tych powiązań jest szczególnie ważna, bo w zadaniach często trzeba uzasadnić, dlaczego dana skała nadaje się do określonego celu.