Procesy zewnętrzne kształtujące rzeźbę

Powierzchnia Ziemi jest nieustannie przekształcana przez procesy zewnętrzne. Działają one na styku atmosfery, hydrosfery, litosfery i biosfery, a ich źródłem energii jest głównie promieniowanie słoneczne oraz siła grawitacji. Do najważniejszych procesów należą wietrzenie, erozja, transport i akumulacja.

Procesy te prowadzą zarówno do niszczenia istniejących form terenu, jak i do powstawania nowych. Dzięki nim zmieniają się doliny rzeczne, wybrzeża morskie, obszary pustynne i tereny polodowcowe. W praktyce rzadko występują osobno — zwykle tworzą ciąg następujących po sobie zjawisk.

Wietrzenie polega na rozpadzie i rozkładzie skał w miejscu ich występowania. Jego skutkiem jest powstanie zwietrzeliny, czyli luźnego materiału skalnego, który może być później przemieszczany przez wodę, wiatr lub lód. Wietrzenie osłabia skały i przygotowuje je do dalszego modelowania przez inne procesy zewnętrzne.

Na intensywność wietrzenia wpływają między innymi temperatura, obecność wody, rodzaj skały oraz udział organizmów żywych. W klimacie suchym i gorącym duże znaczenie mają dobowe zmiany temperatury, a w klimacie wilgotnym istotna jest rola wody. W krajobrazie skutki wietrzenia widać na przykład w postaci rumowisk skalnych czy rozluźnienia powierzchniowych warstw skał.

Erozja to niszczenie podłoża i usuwanie materiału skalnego przez czynniki zewnętrzne. Najczęściej erozję wywołują rzeki, wiatr, lodowce i morze. Każdy z tych czynników działa inaczej, ale wspólny skutek to rozcinanie, ścieranie lub podcinanie powierzchni terenu.

Szczególne znaczenie ma erozja rzeczna, która prowadzi do pogłębiania koryta i rozwoju dolin. Na obszarach suchych ważna jest erozja eoliczna, czyli działalność wiatru, który wywiewa drobny materiał i ściera skały. Na wybrzeżach morskich występuje abrazja — fale uderzają w brzeg i podcinają go, co sprzyja cofaniu się klifów.

Siła erozji zależy od energii danego czynnika, nachylenia terenu, rodzaju podłoża i obecności roślinności. Tereny słabo porośnięte są zwykle bardziej podatne na niszczenie.

Transport jest etapem następującym po oderwaniu materiału przez erozję lub po jego przygotowaniu przez wietrzenie. Czynnik zewnętrzny przemieszcza osad na różne odległości — od kilku metrów do setek kilometrów. O sposobie transportu decydują między innymi wielkość ziaren, prędkość wody lub wiatru oraz nachylenie terenu.

Rzeki przenoszą materiał od źródeł ku ujściu, lodowce przesuwają materiał razem z masą lodu, a wiatr unosi lub przetacza drobne cząstki. W czasie transportu materiał często ulega dalszemu rozdrabnianiu i obtaczaniu. To ważne, ponieważ wpływa na późniejszy charakter osadów.

Akumulacja polega na osadzaniu materiału, gdy czynnik transportujący traci energię. Im mniejsza prędkość wody, słabszy wiatr lub wolniejszy ruch lodu, tym większa szansa, że osad zostanie odłożony. Akumulacja nie niszczy terenu, lecz tworzy nowe formy rzeźby.

W działalności rzek materiał osadza się tam, gdzie nurt słabnie, na przykład w dolnym biegu lub u ujścia. Wiatr buduje z piasku wydmy, a morze i lodowce również pozostawiają własne osady. Formy akumulacyjne są zapisem wcześniejszego transportu i wiele mówią o warunkach środowiska, w których powstały.

Do głównych czynników modelujących powierzchnię należą woda płynąca, wiatr, lodowce i morze. Rzeki szczególnie silnie przekształcają obszary o dużych spadkach i intensywnych opadach. Wiatr odgrywa większą rolę tam, gdzie podłoże jest suche, luźne i słabo osłonięte roślinnością. Lodowce są ważnym czynnikiem w górach oraz na obszarach dawnych zlodowaceń, a morze wpływa przede wszystkim na przebieg i charakter linii brzegowej.

Między procesami zewnętrznymi zachodzi wyraźny związek przyczynowo-skutkowy. Wietrzenie dostarcza materiału, erozja go odrywa i usuwa, transport przemieszcza, a akumulacja odkłada. Zrozumienie tej sekwencji pomaga analizować krajobraz i wyjaśniać, dlaczego w jednych miejscach teren jest niszczony, a w innych powstają nowe formy.

Częstym błędem jest utożsamianie erozji z każdym procesem zewnętrznym. Tymczasem erozja to tylko jeden z etapów, a pełny obraz rzeźbotwórczej działalności obejmuje wszystkie cztery procesy.